Surinaams-Javaanse rituelen: tradities die verbinden

Tradities komen hier bij elkaar

De Javaanse rituelen laten zien hoe immaterieel erfgoed evolueert en zich aanpast, terwijl het de gemeenschapsbanden versterkt en de culturele identiteit bewaakt. Javaanse rituelen komen in Nederland bij elkaar. Vanuit de Javanen die naar Suriname waren vervoerd tijdens de koloniale periode, Javanen vanuit Indonesië, Javanen (inlandse) die in de oud-kolonie Indonesië kinderen kregen met de Hollanders. Het Javaans bloed stroomt vanuit verschillende hoeken terug naar het moederland en de vraag naar de Javaanse roots laat zich in de vele theatervoorstellingen, documentaires en boeken zien.

Het begin: geboorte

De geboorte van een kind is een magisch moment en binnen de Javaanse gemeenschap is daar een spiritueel ritueel voor. Al voor de geboorte wordt gebeden om bescherming en zegen voor het kind, met de nadruk op het inroepen van de kracht van god en voorouders. Dit ritueel begint met een religieuze bijeenkomst om de zegen voor de aanstaande ouders en het kind te vragen: Mitoni. Met een heilsbad, worden de aanstaande ouders gezegend door familie. De vreugde en het gelach tijdens de ceremonie met name bij het kiezen van de juiste batik voor de aanstaande moeder benadrukken de gemeenschapszin en de onderlinge verbondenheid. 

Bij deze rituelen speelt symboliek een cruciale rol: dawet en rujak wordt door de aanstaande moeder ‘verkocht’ aan de aanwezigen. Die ‘kopen’ de dawet en rujak en samen symboliseren zij dat ongeacht welk beroep of werk deze baby uiteindelijk zal uitvoeren zij daar geen moeite mee zullen hebben, ook al zou het een verkoper zijn. Dit met de gedachte dat alle werk, ongeacht de status, belangrijk is. Dus ook het culinaire ondernemerschap waar Javanen bekend om staan. Wie kent niet de bekende warungs of eethuisjes waar je heerlijke saoto soep,  bami goreng of nasi goreng kan kopen?
 
Deze rituelen, van de Mitoni (de zevende maand ceremonie) tot het begraven van de navelstreng, zijn niet slechts handelingen, maar een zegen voor de toekomst van het kind. Ze benadrukken het belang van gemeenschap en traditie, en dragen bij aan het behoud van cultureel erfgoed binnen zowel lokale gemeenschappen als de diaspora.

Overgangsrituelen: van kind naar volwassene

Het volwassen worden is een belangrijke overgang in het leven, gekarakteriseerd door rituelen die de jeugd achter zich laten en de verantwoordelijkheid van volwassenheid omarmen. Bij jongens is de besnijdenis een centraal ritueel, vaak uitgevoerd in een gemeenschappelijke setting met familie, vrienden en buren. Voor meisjes was dat vroeger het vijlen van de tanden. Het ritueel gaat niet alleen over de fysieke verandering, maar ook over de verbintenis met de gemeenschap.

Vroeger zaten alleen de mannen in een kring tijdens de religieuze bijeenkomst, waarbij de koran gelezen werd en er wierook gebrand werd. Vrouwen hebben bij de rituelen een eigen rol te vervullen – zij koken, serveren, en verwelkomen de gasten.  Tegenwoordig, bijvoorbeeld in Nederland, zijn vrouwen vaak ook aanwezig wanneer de koran gelezen wordt en het ritueel wordt uitgelegd, maar zij zitten wel apart of in een andere ruimte mee te luisteren. Dit toont aan hoe de rituelen zich aanpassen aan nieuwe contexten zonder hun kern te verliezen.Dit proces van aanpassing binnen de diaspora is een mooi voorbeeld van de veerkracht en de flexibiliteit van immaterieel erfgoed. Het ritueel blijft niet alleen leven, maar wordt ook doorgegeven aan jongere generaties, zij het op een andere manier dan voorheen.

Huizen bouwen met spirituele fundamenten

In de Javaanse cultuur gaat zelfs het bouwen van een huis of verhuizen naar een nieuwe woning gepaard met rituelen die gericht zijn op het waarborgen van harmonie en balans. Het kiezen van de juiste dag en het zegenen van de fundering zijn niet zomaar praktische handelingen, maar een manier om de banden met voorouders en het universum te herstellen. In een nieuwe context, zoals Nederland, wordt deze spiritualiteit vaak behouden, maar de manier van uitvoering wordt aangepast. Rituelen rond het betrekken van een nieuw huis, zoals het 'klosoh bantal' ritueel, kunnen anders zijn dan in Java of Suriname, maar blijven een krachtige manier om de gemeenschap samen te brengen.

Overlijden

Bij het overlijden worden ook rituelen uitgevoerd en wel tot drie jaren na de dag van overlijden. Deze duizendste dag is de afsluiting van de rouwperiode. Een ieder komt weer bij elkaar en samen markeren zij het feit dat de overledene geen deel meer uitmaakt van hun dagelijks leven. De overledene wordt met de rituelen goed overgebracht naar de andere zijde. Vroeger in Suriname tijdens de contractarbeid periode kon het zijn dat iemand geen kinderen had. Dan maakte zo iemand met de buren of iemand die zij vertrouwden een afspraak dat de rituelen tot en met de duizendste dag wordt uitgevoerd. Ook hier weer een element van gemeenschapszin.

Rituelen binnen de diaspora

Hoe houden Javanen in Nederland hun tradities levend? Dit is een vraag die veel culturele gemeenschappen bezighoudt, en het antwoord ligt in de dynamiek van culturele uitwisseling en de aanpassing van rituelen in nieuwe contexten. Veel rituelen worden opnieuw geïnterpreteerd om te voldoen aan de moderne voorwaarden van het leven in een andere cultuur, maar ze blijven een bron van identiteit en gemeenschap.

Vroeger zou een kenner van de rituelen de zeven momenten van overlijdensrituelen voor de familie uitvoeren en was zo'n begeleider niet alleen een bekende van de familie maar ook de vaste begeleider van die familie. Tegenwoordig hebben slechts enkelen de kennis nog en heeft de Javaanse gemeenschap zich verenigd om die kennis te behouden, waardoor men nu een beroep kan doen op deze verenigingen. Hierdoor is er wel altijd iemand beschikbaar die de kennis nog heeft. Ook is in Nederland de gewoonte om binnen vierentwintig uur te begraven aangepast aan de wettelijke vereisten. Dit is een voorbeeld van hoe immaterieel erfgoed zich aanpast aan nieuwe regels en realiteiten, maar tegelijkertijd de essentie van het ritueel behouden blijft.
 
In sommige gevallen kiezen families ervoor om bepaalde rituelen niet aan hun kinderen door te geven, wat reflecteert hoe immaterieel erfgoed niet statisch is, maar meebeweegt met de veranderende behoeften en overtuigingen van de gemeenschap. De kinderen wonen niet meer in een Javaanse dorpsgemeenschap en hebben niet perse een Javaanse partner. Hier houden de ouders rekening mee en ze willen de kinderen niet tot last zijn.  Indien de rituelen wel worden uitgevoerd kan gebruik gemaakt worden van de kennis die verenigd is, waarbij de leden van de vereniging over het hele land hun kennis en kunde inzetten om de  families te ondersteunen en de rituelen bij de levensovergangen uit te voeren. Dit wijst op de veerkracht van deze tradities, die zich steeds opnieuw aanpassen en heruitvinden, afhankelijk van de omgeving.

Conclusie

Waarom willen we deze tradities koesteren? Javaanse rituelen zijn niet alleen immaterieel cultureel erfgoed; ze vormen een levend bewijs van veerkracht, verbondenheid en culturele diversiteit. Door deze tradities te delen, dragen we bij aan het behoud van een unieke cultuur, terwijl we tegelijkertijd begrip en waardering kweken voor de diversiteit van de wereld om ons heen.

Javaanse rituelen bieden een prachtig voorbeeld van hoe immaterieel erfgoed leeft, evolueert en verbindt. Ze zijn een weerspiegeling van de dynamiek van gemeenschappen, zowel binnen hun oorspronkelijke contexten als in diaspora. Door deze rituelen te delen en te behouden, geven we niet alleen de tradities van de Javaanse gemeenschap door, maar dragen we bij aan een grotere culturele uitwisseling die de diversiteit van de wereld waardeert.