Roma en Sinti in Nederland

Eerste contacten (15e – 19e eeuw)

De entrée van de ‘Egyptiërs’ wordt in Duitsland gedateerd in het jaar 1414, in Zwitserland wat later (1418), toen Frankrijk (1419) en de Nederlanden kort daarna. In vrijgeleidebrieven van wereldlijke en religieuze autoriteiten worden zij pelgrims genoemd, verdreven uit hun land. 

Op 6 maart 1420 arriveert Joseph Andreas, ‘Hertog van Egypte’, met zijn gevolg bij de poorten van Deventer. Het is een bonte stoet van meer dan honderd personen - donkere mannen, vrouwen en kinderen, gehuld in kleurrijke kleren – en veertig paarden. Net als in andere steden, zoals het welvarende Leuven (25 december 1419), wordt de karavaan ook in de Hanzestad aan de IJssel gastvrij onthaald op het stadhuis. Onderdak krijgen zij in de Lakenhal, met bier, bokking en brood, en stro voor de paarden. 

In 1429 keren zij terug in Deventer en doen ook Arnhem aan en Utrecht, de zetel van de rooms-katholieke Kerk in het noorden. In Holland (Rotterdam en Leiden) en Zeeland (Middelburg) vermelden de kronieken eveneens bezoeken. Jaren later (6 maart 1464) registreert de stadsrekening van Leiden het verblijf in de Latijnse School van ‘62 Heidens’, inmiddels synoniem voor Egyptiërs (‘van de Heide’ of ‘niet-Christen’, buitenlui). In 1467 bezoekt ene ‘Graaf Martijn’ de Sleutelstad met vijftig personen, en op 7 juni 1475 een Jonkheer ‘Pieter van Cleeve’. Beide zijn in het bezit van verzegelde vrijbrieven van het Hof van Holland. Ook bij kloosters kloppen zulke groepen aan voor een aalmoes, zoals bij de abdij Leeuwenhorst (1462-1524) in Noordwijk.

In de loop van de 16e eeuw tot midden 19e eeuw worden steden taboe verklaard voor dergelijke lieden. Eerst worden ze nog afgescheept met ‘braspenningen’, maar weldra worden ze buiten de poort en het rechtsgebied verbannen. Zij zouden zich ‘onbeschoft en inhalig’ hebben gedragen, aldus de jurist van Kappen, die in 1965 het boek Zigeuners in Nederland publiceerde. In zijn bronnenonderzoek staan gerechtelijke verslagen van de 15de eeuw tot en met de 18e eeuw centraal. Middelen van bestaan komen er niet in voor. Wel zijn er vermeldingen van meesterie (‘kwakzalverij’) of guichelerie (‘duivelskunstenarij’), zoals Abraham Kuyper het waarzeggen noemde in zijn veelgelezen boek Rondom de Oude Wereldzee (1907). 

Beeldspraak

Het waarzeggen of handlezen door vrouwen vormt een terugekerend element. In de beeldvorming lijkt de man weinig prominent. Uitzonderlijk is een portret met als oorspronkelijk bijschrift ‘Zigeunerman met baard’, sinds 19e eeuw in de collectie van het Rijksmuseum. Het toont een man met hoed en werkgerei (hamer en boog) en een blanco gildebord of wapenschild. Zijn hoofddeksel is naar de toen gangbare mode. Het gaat om een chapeau à bec, genoemd naar de vorm van een eendesnavel. In het Engels wordt dit ook wel bycocket genoemd, van coquille, Jacobschelp, en geassocieerd met Robin Hood.

Niet een hele troep is ditmaal afgebeeld, maar een gezin dat onderweg is. De vrouw draagt de kenmerkende hoofddracht. Op een schilderij van Jeroen Bosch zien we er een voorbeeld van. Een latere portrettering onderscheidt zich weer qua detaillering, stylering en inkleuring met pasteltinten. Het is opgenomen in een boekwerk uit Gent (1576)over kledinggewoontes in de toen bekende wereld.

De typische hoofddracht van de vrouw wordt ook opgemerkt in een ander boekwerkje uit eind 16de eeuw over de talen van de wereld. Hierin zijn 25 woorden uit de taal van Roma en Sinti opgenomen, het Romanes. De auteur van deze publicatie is Bonaventura Vulcanius (de Smet), Bruggenaar van geboorte, humanist en tot zijn overlijden in 1614 hoogleraar klassieke talen aan de universiteit van Leiden. Het woordje ‘bern’ staat erin omschreven als ‘een met linten omwonden ronde schijf of rol, waarmee zij – de Egyptiënnes - hun hoofd bedekken’ (Leiden, 1597).  

Taal

Over de herkomst van Sinti en Roma tastte men in Europa nog lang in het duister. Bonaventura dacht bijvoorbeeld van doen te hebben met Nubiërs. Bij de Grieken heetten zij Atsinganoi (‘onaanraakbaren’, wat duidt op kastevorming), in Italië verbasterd tot Cíngaros. In Nederland maakten de vroege benamingen plaats voor andere varianten, zoals Hongers (Hongaren) en in België Bohemers en Praegenaars. De term ‘Zigeuner’ landde in onze contreien pas in de loop van de 19e eeuw, vanuit de Duitstalige gebieden (Ziehende Gauner, vagebond). In die tijd wordt duidelijk, na diverse taalstudies van onder meer de Britse Gypsy Lore Society, dat de herkomst van de taal in India ligt en er een verwantschap is met het Hindi (Sanskriet). 

Vermeldenswaardig is nog de vondst in 1899 van een lijstje met vijftig woorden dat eeuwenlang in een adellijk familiearchief lag te verstoffen. Het was getiteld ‘Clene Gypta sprake’, de taal van Klein-Egypte, en is opgesteld door jonkheer Johan van Ewsum, die krijgsheer was in het leger van Willem van Oranje ten tijde van de slag bij Heiligerlee. Van Ewsum stelde dit lijstje op in gesprek met ‘Egyptenaren’ op zijn borg.

Enkele kernbegrippen staan omgezet in het Nedersaksisch. Zoals Rom (mens, man) en Romni (vrouw). Bijvoorbeeld de zin 'syükel dat issen hünt'. Hierin is ons woord joekel herkenbaar, tegenwoordig naar iets groots verwijzend, maar toen naar een forse, trouwe viervoeter. Ook het woord voor brood (maro), jongen of knecht (raklo) en bier (luvina) komen nog immer voor in het Romanes. 

Placcaeten  

Voor ‘heidens’ (Roma en Sinti) en ‘smousen’ (Joden) was de laat-Middeleeuwse gildestructuur zo gesloten als een oester en restte de bedelstaf, vluchten of bendevorming. Vanaf de 17de eeuw namen de verordeningen (Placcaeten) tegen deze gemeenschappen in aantal toe. Soms werden stadspoorten ter afschrikking voorzien van borden. Een eerste maatregel die specifiek tegen Roma en Sinti (‘Heijdens’) was gericht werd in 1583 uitgevaardigd door het Hof van Holland en ondertekend door Willem van Oranje. In de 17de eeuw intensiveerde de Republiek der Nederlanden de klopjachten ('Heidenjachten') binnen en over de grenzen van provincies. Dit werd gestimuleerd met premies en gelegitimeerd door de Staten-Generaal.    

Materieel getuigt nog weinig van de aanwezigheid van hen die ‘als Egiptenaers doer dese landen gegaen ende geconverseert hebben’. Toponymen op oude kaarten vertonen soms sporen, zoals ‘Egyptenaerseind’ (in de noordelijke provincies), ‘Klein-Egypte’ (een wijkje in Leiden) en ‘Hongerscamp’ (in Drenthe). In gerechtsverslagen vallen hier en daar namen op, zoals Kerstiaen Lallo, Pouwels Sinte, Piro, en Hoefijzer. Ook de naam van een bende die bekend stond als 'Zwartjesgoed' roept associaties op door wat er in bronnen vermeld is over de kostwinning van de leden: bedelarij, scharensliep, ketellapper en liedjesverkoopster. 

Terwijl er in ons land alleen nog sporadische verwijzingen naar Roma en Sinti in de bronnen te vinden zijn, vielen in Duitsland zigeunerkolonies uit elkaar in de periode 1770-1830. In 1856 kwam de slavernij van de Tsigani ten einde in Wallachije en Moldavië. In deze gebieden raakten Roma en Sinti op drift, wat er toe leidde dat Nederland opnieuw kennismaakte met deze gemeenschappen.

Bronnen

• Hendrik Callewier, 'Vluchtelingen, pelgrims of bedriegers? De veranderende houding tegenover Roma in de Nederlanden tijdens de late middeleeuwen', in: Tijd-Schrift, jaargang 14, nr. 1-2025
• Olaf van Kappen, Geschiedenis der Zigeuners in Nederland. De ontwikkeling van van de rechtspositie der Heidens of Egyptenaren in de Noordelijke Nederlanden (1420-1750) (1965)
• Leo Lucassen, 'En men noemde hen Zigeuners ...' De geschiedenis van Kaldarasch, Ursari, Lowara en Sinti in Nederland (1750-1944) (1990) 
• J.G.M. Moormann, De Geheimtalen (1930)
• Roel Wuit, Den Haag, zijn zigeuners, en hun vervolging (1989)