Deze vijf topvrouwen maakten geschiedenis in Zuid-Holland

Zuid-Holland is een thema, vrouwen zijn dat niet. Toch? Vrouwen heb je immers overal. Maar in de geschiedenisboeken zijn vrouwen niet altijd even zichtbaar. Daarom is het goed dat op deze site van Zuid-Holland ook verhalen over vrouwen worden verzameld. Als je op zoek gaat naar verhalen over vrouwen in het verleden, zoals wij hebben gedaan in het project van het Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland, beter bekend als 1001 vrouwen, blijkt dat er zó enorm veel verhalen over historische vrouwenfiguren te vertellen zijn. Is het misschien omdat ze weinig invloed hebben gehad op de loop van de geschiedenis (de uitzonderingen daargelaten), dat ze in de geschiedenisboeken weinig voorkomen? Dat kan zijn, maar hun verhalen zijn vaak heel interessant, juist omdat die verhalen vaak een ander inkijkje in het verleden geven dan we gewend zijn als het over geschiedenis gaat.

Dat geldt ook voor de verhalen over Zuid-Hollandse vrouwen. Bekend zijn de namen van Jacoba van Beieren, Top Naeff, de Zangeres zonder Naam, Suze Groeneweg… Maar er zijn véél meer Zuid-Hollandse vrouwen te noemen. In het Vrouwenlexicon telde ik er minstens vierhonderd, en dan heb ik de vrouwelijke politici op het Binnenhof nog niet meegerekend. Vrouwen hebben op alle mogelijke terreinen hun sporen verdiend: in de letterkunde, dichtkunst, schilderkunst, muziek, liefdadigheid, onderwijs, wetenschap, sport, maatschappelijk werk, emancipatie. Om de aftrap te geven voor het thema ‘vrouwen’ op deze website heb ik gekozen voor vijf vrouwen uit vijf eeuwen, actief op diverse terreinen van het maatschappelijk leven. Alle informatie heb ik ontleend aan het zojuist genoemde project, vrouwenlexicon.nl. Zoals gezegd: daar zijn veel meer verhalen over historische vrouwen te vinden. In het zoekscherm kun je ook zoeken op geboorte en/of sterfplaats. Dat is handig voor zoekacties naar vrouwen uit de provincie.

Magdalena Moons (1541-1613) en het Leidens Ontzet

Het verhaal van de Haagse Magdalena Moons, en ongetrouwde dame van goede komaf, speelt zich af in de nazomer van 1574. De Tachtigjarige Oorlog was in volle gang en het niet-ommuurde Den Haag verkeerde in een desolate toestand: dan weer hoorde het bij de partij van de Opstand, dan weer was het in handen van de Spanjaarden. Veel inwoners waren gevlucht, maar Magdalena woonde met haar moeder en een broer nog altijd in Den Haag. Waarschijnlijk via die broer heeft zij Francisco Valdez leren kennen, de Spaanse bevelhebber die zich eind oktober 1573 meester maakte van Den Haag om vandaaruit leiding te geven aan het beleg rond Leiden. Magdalena Moons werd de geliefde van Valdez, die naar het schijnt tot over zijn oren verliefd was. Zowel Spaanse als Nederlandse bronnen maken hier melding van.

In augustus 1574 was de honger in Leiden zo groot dat velen vonden dat de stad zich moest overgeven. Maar ook Valdez stond onder druk: zijn soldaten hadden al lang geen soldij gehad en wilden de rijke stad binnendringen. Op dat moment greep Magdalena Moons haar kans. Ze kende veel mensen in Leiden en smeekte Valdez om de aanval uit te stellen. In ruil daarvoor beloofde ze met hem te trouwen. Valdez liet zich inderdaad overhalen. Dat had hij beter niet kunnen doen, want het weer sloeg om en op 3 oktober sloegen zijn manschappen op de vlucht voor het wassende water. Zo konden de geuzen ongehinderd de stad binnenvaren. Valdez werd hierna door zijn manschappen gevangengenomen omdat de hun in het vooruitzicht gestelde plundering van de stad Leiden aan hun neus was voorbijgegaan. Na zijn vrijlating vluchtte hij naar het koningsgezinde Amsterdam. Niet lang daarna moet hij met Magdalena Moons zijn getrouwd. Ze kregen twee kinderen die jong stierven. Zelf overleed Valdez in 1581, nog altijd in dienst van het Spaanse leger. Na zijn dood trouwde Magdalena Moons nog twee keer. Beide echtgenoten waren ook militair, maar hoorden bij de andere partij – die van de opstandige gewesten.

Eeuwenlang (vanaf circa 1600) was Magdalena Moons de heldin van het Leidens ontzet vanwege haar invloed op Valdez. Maar in de negentiende eeuw begon dit verhaal te wankelen. Historici namen geen genoegen meer met mondelinge overleveringen die niet tot concrete bronnen waren te herleiden. Het was een mythe! In de echte wereld luisterden hoge militairen niet naar vrouwen. Bovendien: het formele huwelijk met Valdez was nergens te vinden. Relatief kort geleden (in 2007) is bewijs van het huwelijk tussen Valdez en Moons gevonden: in een kopie van de huwelijkse voorwaarden die ze met haar tweede echtgenoot sloot werd ze ‘de weduwe van Baldeus’ genoemd. Daarmee is het verhaal van haar rol bij het mogelijk maken van Leidens ontzet toch een stuk waarschijnlijker geworden. In Leiden geldt zij dan ook nog altijd als een vrouw van historische betekenis.

Cornelia van Wouw (1601 – 1681), regentes

Cornelia van Wouw was een ongetrouwde vrouw uit een Haagse regentenfamilie. Op haar 45ste werd ze zo ziek dat ze haar bewustzijn verloor. Chirurgijns hadden haar dood al vastgesteld, maar haar dienstbode Elsje Ariëns zag dat ze nog ademde en redde haar leven. Uit dank hiervoor stichtte Cornelia van Wouw twee jaar later (in 1647) een tehuis voor ‘weduwen of vrijsters’ in de Breedstraat, nu Lange Beestenmarkt nr. 49-85. Voor 25.000 gulden liet zij zestien huisjes bouwen, bestemd voor ‘vrou personen, het sij weduwen ofte vrijsters, van de waere gereformeerde religie’. Elsje Ariëns was een van de eerste bewoonsters – ze werd aangesteld als portierster van het hofje. De bewoonsters woonden er gratis en ontvingen een kleine geldelijke toelage en brandstof. Iedere bewoonster had een eigen huisje, bestaande uit een kamer op de begane grond en een zoldertje voor opslag. Er was een gemeenschappelijke pomp en twee ‘secreten’. Het hofje was ommuurd en de poort ging ’s avonds op slot.

Zelf werd Cornelia van Wouw een van de regentessen en betrok de naast het hofje gelegen regentessenwoning. Daar woonde ze tot 1671. Hierna woonde ze in een grote woning aan de Nieuwstraat, waar ze op tachtigjarige leeftijd overleed. Ze liet haar hele vermogen, in 1674 geschat op 71.000 gulden, na aan de naar haar genoemde stichting. Ook legde ze vast dat haar verjaardag ieder jaar met een feestmaaltijd voor de bewoonsters moest worden gevierd en dat de Hof van Wouw bestuurd zou worden door nazaten van de familie Van Wouw. Nog altijd wonen er alleen vrouwen en nog altijd gelden de door de stichteres opgestelde regels. Wel zijn de zolders bewoonbaar gemaakt en zijn de woningen van moderne gemakken voorzien. In de regentenkamer hangt nog altijd het door Adriaan Hanneman geschilderde portret van de stichteres, met het hofje op de achtergrond. Ze houdt een ganzenveer vast en heeft een boek voor zich liggen. Vermoedelijk was ze de administratie van haar hofje aan het bijhouden. Op aanvraag is de Hof van Wouw toegankelijk voor publiek, met rondleiding (zie hier).

Keet Zwenke (1730 – 1800), vriendin van Kaat Mossel (1723-1798)

In de verhalen over Catharina Mulder, beter bekend als Kaat Mossel, de beruchte mosselkeurvrouw die in de jaren 1783 en 1784 in Rotterdam het Oranjevolk wist te mobiliseren tegen de staatsgezinde regenten, figureert nog een andere aanstichtster van de onlusten: Keet Zwenke. Wie was zij?

Keet Zwenke (geboren onder de naam Catharina Toppen) kwam uit Beekbergen, was getrouwd met een Rotterdamse binnenschipper en moeder van zes kinderen. Om bij te dragen aan het gezinsinkomen runde zij een uitdragerij en tapperij in de Rotterdamse volkswijk rond het Achterklooster. Traditiegetrouw was de verjaardag van stadhouder Willem V een feest voor het volk. Dat was de patriotse regenten een doorn in het oog. Op 8 maart 1784 liep het feest uit de hand: er braken rellen uit tussen de feestvierders en de schutterij en er vielen doden. Enkele maanden later werden Kaat Mossel en Keet Zwenke gearresteerd en opgesloten in de kerkers van het stadhuis – zij zouden de relschoppers hebben opgehitst door hun gratis drank in het vooruitzicht te stellen als ze meededen.

De Staten van Holland stuurden een onderzoekscommissie naar Rotterdam om de toedracht van de rellen te onderzoeken. Ruim negen maanden werd Keet Zwenke aan de tand gevoeld over haar aandeel in de onlusten. De onderzoekscommissie zag in haar een ‘aanstichtster’ van de rellen. Men verweet haar vooral dat ze onder de relschoppers oranje lintjes had uitgedeeld. Omdat ze zelf armlastig was, kon het niet anders dan dat zij en Kaat Mossel door de orangistische hofkliek waren betaald. Toch werd Keet Zwenke op 28 april 1785 vrijgelaten terwijl Kaat Mossel in de gevangenis achterbleef – tegen laatstgenoemde golden ‘meerdere en sterkere bezwaren’. Ruim een half jaar had Keet Zwenke gevangen gezeten. Haar vriendin, ‘de stadhouderes van ’t grauw’, kwam pas in oktober 1787 vrij.

Een afbeelding van Keet Zwenke is niet bekend. Ze dankt haar naamsbekendheid aan de patriotse broodschrijver Nicolaas Hoefnagel, die in 1784 een boekje schreef over Keet Zwenke en Kaat Mossel. Haar bijnaam was volgens hem ‘Ruige Keet’. Ze stierf in 1800, ongeveer zeventig jaar oud. Van haar zes kinderen waren er toen nog twee in leven.

Mienette Storm-van der Chijs (1814 – 1895), sociaal hervormster en feministe

Mienette van der Chijs werd in Delft geboren, als jongste kind en enige dochter in een rijk koopmansgezin. Ze kreeg een uitstekende opvoeding, met veel aandacht voor talen, muziek en tekenen. Ook verre reizen behoorden bij de opvoeding – ze zou haar leven lang een wereldreizigster blijven.

Als jongvolwassen vrouw werd Mienette lid van Dorcas, een vrouwenvereniging die steun verleende aan weduwen, alleenstaande vrouwen en grote gezinnen. Naast het verstrekken van levensmiddelen, kleding en brandstof besteedde Dorcas ook naaiwerk uit aan deze behoeftige vrouwen. In 1845 trouwde Mienette met de predikant Willem Storm, maar reeds na twee maanden stierf haar echtgenoot en werd ze zelf weduwe – zijn naam zou ze altijd blijven dragen. Na zijn dood stortte ze zich weer op het maatschappelijk werk. Zo richtte ze met eigen geld een Leer- en Werkschool voor arme meisjes op. Met alle mogelijke huishoudelijke kennis werden ze klaargestoomd voor een bestaan als dienstbode.

Ook op haar reizen was Storm-van der Chijs maatschappelijk actief. In Zuid-Afrika stichtte zij een kolonie voor twintig Nederlandse weeskinderen – jongens en meisjes – die daar een nieuw bestaan konden opbouwen. Storm financierde de overtocht, huisvesting en voeding van de jonge kolonisten en zorgde voor een startkapitaal als zij besloten zich in Zuid-Afrika te vestigen. In New York bezocht ze het gloednieuwe Cooper Institute, een onderwijsinstelling die beroepsopleidingen op tal van terreinen bood aan jonge mannen én vrouwen. Het was voor haar een belangrijke inspiratiebron. Terug in Nederland zette Storm-van der Chijs zich in voor de oprichting van een Industrieschool voor Meisjes, een initiatief dat door de Maatschappij tot Nut werd overgenomen, en wist voor elkaar te krijgen dat meisjes voortaan werden toegelaten tot het examen voor leerling-apotheker. Ook hield ze overal in het land lezingen om te pleiten voor onderwijs aan vrouwen in de landbouw, vooral op het gebied van zuivelbereiding en de bloembollen- en groenteteelt.

Mienette Storm-van der Chijs was een van de vroegste feministen van Nederland. Ze was inventief in het aanspreken van netwerken, maar opereerde graag solo. Haar denkbeelden ventileerde ze het liefst in artikelen en op congressen van landbouwkundigen, letterkundigen en andere professionals. Velen wist ze zo te overrompelen met haar toen uiterst nieuwerwetse ideeën, maar bij de opkomende vrouwenbeweging kreeg ze nauwelijks gehoor. Met de pedagoge Elise van Calcar verschilde ze in 1964 principieel van mening omdat deze vond dat meisjesonderwijs gericht moest zijn op traditionele vrouwentaken – een gedachte de Storm -van der Chijs allang achter zich had gelaten. In 1872 brak ze met de vereniging ‘Arbeid Adelt’ toen deze vrouwenorganisatie besloot de door vrouwen gemaakte handwerken alleen anoniem te verkopen. Dit druiste in tegen haar ideeën over deelname van vrouwen op de arbeidsmarkt.

Al tijdens haar leven raakte Anna Maria Margaretha Storm-van der Chijs in de vergetelheid. In 1955 werd een plaquette op haar geboortehuis (Breestraat 1) onthuld, ter nagedachtenis van deze ‘wereldreizigster en voorloopster van het feminisme’.

Clara de Vries (1915 – 1942), jazztrompettiste en bandleider

Er is een eeuwenoude traditie dat meisjes van goede huize leerden musiceren – spinet, clavecimbel, piano, zang… Zulke muzikale vaardigheden zouden later van pas komen in het sociaal verkeer dat bij hun stand paste. Blaasinstrumenten hoorden daar niet bij, laat staan een trompet!

Clara de Vries kwam uit een heel ander milieu. Met drie broers groeide ze op in Bodegraven, als enige dochter in een joods gezin. Van jongs af aan moet ze omringd zijn geweest door muziek, want zowel haar vader (een textielhandelaar) als haar tien jaar oudere broer Louis speelde trompet en broer Jack speelde trombone. Ook de kleine Clara leerde al vroeg trompet spelen en bleek getalenteerd. Op zestienjarige leeftijd ging ze al mee met de Blue Jazz Ladies, een damesorkest dat door Europa toerde. Erna speelde ze bij de Schirmann Jazz Girls.

Damesorkesten waren toen in de mode, maar die beperkten zich tot het licht-klassieke genre en speelden vooral walsen, polka’s en foxtrots. Een dames-jazzorkest was echt iets nieuws. Door jazzliefhebbers werden ze ook niet echt serieus genomen. De Jazzwereld schreef in februari 1934 denigrerend over de Schirmann Jazz Girls als een damesorkest waarbij ‘de lieftalligheid der dames van meer gewicht [is] dan de muzikale prestaties’. Toch raakte deze journalist diezelfde avond nog diep onder de indruk van Clara. Ze had een ‘hot-solo’ gegeven waarvan iedereen ‘verstomd’ had gestaan: ‘Volkomen zuiver en virtuoos van improvisatie, geeft dit meisje een staaltje van haar kunnen op een manier die ons aller bewondering afdwingt’.

Vanaf 1935 begon de carrière van Clara de Vries duidelijker vorm te krijgen. Ze kwam met een eigen orkest, ‘Clara de Vries and her Jazz-ladies’ en ging ook meespelen bij de ‘Internationals’, het orkest van haar broer Jack. De recensies waren zeer positief. Ze werd een van de beste danstrompettisten van Nederland genoemd, ‘technisch goed’ en met een ‘magnifieke’ toon. De jaren hierna speelde ze met grote regelmaat door heel Nederland, zowel als bandleider als in diverse bestaande (al dan niet dames-)orkesten. Ze werd steevast aangekondigd als ‘bekend van radio en grammofoonplaat’.

Met de Duitse bezetting werd het voor de joodse Clara steeds moeilijker om te spelen. Vlak voor haar deportatie, In augustus 1942, trad ze daar nog op in het Amstel Cabaret, gelegen in de joodse wijk – alleen daar mochten joden nog spelen. Op 1 september 1942 schreef ze een afscheidsbrief aan haar vriendin, de saxofiniste Annie van ’t Zelfde. Daaruit valt op te maken dat ze op het ergste was voorbereid: ‘Ik ben er geheel op voorbereid en op geprepareerd. Annie, als ik je soms niet meer mocht zien, vaarwel en leef gelukkig’. Op 15 oktober 1942 werd ze met haar ouders weggevoerd naar kamp Westerbork. Slechts een week later werden ze vermoord in Auschwitz.

Van het trompetspel van Clara de Vries zijn voor zover bekend geen opnames bewaard gebleven. In Rotterdam is een straat naar haar genoemd. Nog altijd wordt de jazzwereld gedomineerd door mannen. Het maakt des te meer duidelijk hoezeer Clara de Vries en haar vriendin Annie van t Zelfde hun tijd ver vooruit waren.

Bronnen & verder lezen

• Els Kloek, ‘Magdalena Moons’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Els Kloek, Kenau en Magdalena. Vrouwen in de Tachtigjarige Oorlog (Nijmegen 2014)

• Maarten Hell, ‘Cornelia van Wouw’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Marjolein Jorna, Hof van Wouw. De geschiedenis van een Haags hofje (Den Haag 2024)

• Eric Palmen, ‘Cornelia Toppen’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Eric Palmen, ‘Catharina Mulder’ Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Eric Palmen, Kaat Mossel, helleveeg van Rotterdam. Volk en verlichting in de achttiende eeuw (Amsterdam 2009)

• [Nicolaas Hoefnagel], Echte en ware levensgevallen van de befaamde thans crimineel gevangen Kaatje Vermeulen alias Kaat Mossel, en haar mede complice Keet Zwenken, alias Zwarte Keet of Ruige Keet (Rotterdam 1784; 2de dr.)

• Fia Dieteren, ‘Mienette Storm-van der Chijs’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Wim Boonenburg, De verkeerde wereld. Een beschrijving van het leven van A.M.M. Storm v.d. Chijs, Nederlands eerste feministe (Delft 2020)

• E.B.M. Salden-Campfens, ‘Mienette Storm-van der Chijs 1814-1895’, in: Aafje Meijer-Schaap e.a. red., Delftse vrouwen van vroeger door Delftse vrouwen van nu (Delft 1996) p. 66-83

• Chiel Zwinkels, ‘Clara de Vries’, Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland (link)

• Hans Koert, ‘Hollandse damesorkesten met Clara de Vries en Annie van ’t Zelfde’, op: Keep (it) swinging (blog) (link)