Bond voor Plattelandsvrouwen

Vrouwen van het land

Op 14 oktober 1930 richten 120 vrouwen de Nederlandse Bond van Boerinnen en andere Plattelandsvrouwen op, met als doel het bevorderen van de ‘belangen in de ruimste zin van boerinnen en andere plattelandsvrouwen’. Dat idee zingt dan al twee jaar rond. De vrouwenbeweging en het landbouwonderwijs zien grote voordelen in het oprichten van zo’n vereniging. Educatie staat hoog in het vaandel, noodzakelijk omdat vrouwen vaak nauwelijks meer dan lager onderwijs hebben gevolgd. Eventuele scepsis wordt meteen tegengesproken, onder andere door de Groningse boerin Winie Evers-Dijkhuizen, een van de allereerste leden: ‘Haar gezin [van de boerin] behoeft er niet onder te lijden, als zij wat van haar tijd besteedt voor zelfontwikkeling en voor haar organisatie.’

Die vooruitgangsgedachte sluit naadloos aan bij de insteek van een groot aantal andere vrouwenverenigingen dat aan het begin van de twintigste eeuw actief is. Kiesrechtverenigingen, kerkelijke meisjes- en vrouwenclubs, Arbeid Adelt, Tesselschade en de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. De Bond van Boerinnen en andere Plattelandsvrouwen is niet kerkelijk gebonden en dus openbaar toegankelijk voor iedereen, maar met een duidelijke focus op het platteland. Een leesportefeuille en een bibliotheek moeten de kennis over de leden verspreiden. Zij worden op de hoogte gehouden via een eigen tijdschrift, De Plattelandsvrouw. Voor de saamhorigheid zorgt het Bondslied, dat begint met ‘Wij vrouwen van het land zijn hecht aaneen verbonden’. De samenzang is een traditie die lang standhoudt. De leden uit Krimpen aan de Lek kennen de tekst nog volledig uit hun hoofd. ‘Jazeker, dat zongen we bij het begin van iedere bijeenkomst! Zonder dat iemand de toon aangaf overigens, dus dat klonk vaak nergens naar…’

Belangen van boerinnen

Eén jaar na de oprichting zijn er al afdelingen in diverse provincies. Zuid-Holland heeft in 1931 de grootste afdeling: de Hoeksche Waard met 255 leden. In de jaren daarna groeit vooral het aantal afdelingen in Drenthe snel. De aandacht gaat uit naar praktische vaardigheden met cursussen over voeding, de slacht en tuinbouwzaken. Omdat vrouwen zelf aan het roer staan van hun afdelingen worden er ook cursussen aangeboden over bestuur en organisatie. De landelijke Bond beweegt zich inmiddels als volwaardige gesprekspartner in diverse debatten. Net twee jaar oud weet de Bond bijvoorbeeld voor elkaar te krijgen dat het Ministerie van Waterstaat zich gaat bezighouden met het veiliger maken van onbewaakte spoorwegovergangen in het land. Ook in de jaren daarna schrikt de Bond er niet voor terug om ministers en ministeries op het matje te roepen over uiteenlopende onderwerpen die het welbevinden op het platteland aangaan. In 1940 telt de Bond verspreid over het land zo’n 14.000 leden.

De Tweede Wereldoorlog zorgt voor een kleine breuk. Wanneer de bezetter bepaalt dat er samengewerkt moet worden met het nationaalsocialistische Nederlands Agrarisch Front treden de leden van het hoofdbestuur af. De provinciale besturen volgen dat voorbeeld, waarna de meeste leden hun lidmaatschap opzeggen. De Bond staakt in 1941 haar werkzaamheden.

Afdeling Krimpen aan de Lek

Na de bevrijding pakken de vrouwen de draad weer op. De naam wordt nu ‘Nederlandse Bond van Plattelandsvrouwen’. De agrarische insteek verdwijnt een beetje naar de achtergrond. Niet meer alleen boerinnen worden lid. Ook andere vrouwen kunnen zich aanmelden en dat doen ze massaal. Eind 1945 staat de teller al op 21.000 leden, verspreid over bijna 300 lokale afdelingen. In de jaren daarna komen er snel nieuwe afdelingen bij, ook in Krimpen aan de Lek. Daar neemt – niet toevallig – de burgemeestersvrouw in 1953 het initiatief. De overheid stimuleert de oprichting van vrouwenverenigingen, om een ingang te hebben om voorlichting over allerhande zaken te kunnen geven. Overal worden lokale notabelen als boegbeelden ingezet.

‘We waren niet allemaal boerinnen’, vertellen de leden van Krimpen aan de Lek. ‘Er was niet zo’n omvangrijke agrarische sector hier, maar er was wel een grote honger naar kennis.’ Maup van Looijen (91) vult aan: ‘En we waren natuurlijk ook de enige vrouwenvereniging in het dorp. De christelijke plattelandsvrouwen en de Rooie Vrouwen kwamen pas later.’

Adri Schouten (91) is al 67 jaar lid van de Bond, zij sloot zich in 1959 aan. ‘Ik kwam met een vriendinnetje mee. Die vertelde dat ze er zulke leuke cursussen hadden en daar had ik wel zin in.’ Een agrarische achtergrond had Hanny Drenth (80) wel, opgegroeid in een boerengezin in Drenthe. ‘Van huis uit werd je lid van de Plattelandsvrouwen. Ik ging vroeger al met mijn moeder mee en mijn schoonmoeder zat er ook. Als er een leuke avond werd aangekondigd, dan verheugden we ons daarop. Toen ik vanuit het noorden naar Krimpen aan de Lek verhuisde, heb ik mij ook hier aangemeld. Anders had ik vast nog meer heimwee gehad.’ Dat sociale aspect trok meer leden over de streep. Cobie Nieuwenhuizen (86) kwam vanuit Rotterdam in een nieuwbouwstraat in Krimpen aan de Lek te wonen. ‘We zijn met alle buurvrouwen gelijk lid geworden. Lang niet iedereen is gebleven, maar het gaf wel meteen verbondenheid in het dorp.’

Voorlichting en educatie

Ook in de jaren vijftig kijken sommige mannen nog steeds argwanend naar de Bond. Plattelandsvrouwen halen de vrouwen maar uit huis, is de angst. De Bond heeft in deze jaren naast educatie nog duidelijk een emanciperend doel, en niet ten onrechte. De gehuwde vrouw is voor de wet tot in 1956 bijvoorbeeld nog handelingsonbekwaam en vaak financieel afhankelijk van haar partner. Als de wetgeving op deze vlakken verandert, biedt de Bond cursussen aan over juridische zaken als het huwelijksrecht en het opstellen van een testament. Zo helpt de Bond de vrouwen bij te blijven in alles wat ze in het ‘moderne’ leven op hun pad tegen kunnen komen.

Net als veel andere vrouwenverenigingen is de Bond een doorgeefluik voor voorlichting en informatie. De vrouwen gaan gezamenlijk op leerrijke excursies en diverse maatschappelijke thema’s worden onderling besproken. In de jaren zestig biedt het hoofdbureau trainingen aan voor discussieleidsters. Leden kunnen zich aanmelden voor een specifiek onderwerp om daar vervolgens binnen de eigen afdeling een verhaal over te houden. In 1965 is ‘Wel en wee rond de tv’ een nieuw thema, maar ook de onderwerpen ‘buitenshuis werkende vrouwen’ en ‘reclame’ kunnen nog worden aangevraagd. In Krimpen aan de Lek komen vanaf die jaren onder meer anticonceptie, zedenmisdrijven, drugsgebruik en homoseksualiteit aan bod, actuele onderwerpen waarover de vrouwen graag geïnformeerd willen worden. De bijeenkomsten houden ze aanvankelijk in het ESVEKA-gebouw. ‘Dat was maar een klein zaaltje hoor. We moesten ons eigen kopje meebrengen en zetten onze eigen koffie. Na afloop wasten we ook onze eigen kopjes weer af.’

Meedoen in de samenleving

De emancipatiebeweging zet in de jaren zeventig in op vormingswerk met ‘Vrouwen Oriënteren zich op de Samenleving’, de VOS-cursus die vrouwen in twaalf bijeenkomsten communicatieve en sociale vaardigheden bijbrengt. De Bond van Plattelandsvrouwen haakt hierop in en munt in 1979 een nieuwe doelstelling: ‘Verantwoordelijkheid nemen voor en deelname aan de samenleving bevorderen’. In Krimpen aan de Lek nemen ze die maatschappelijke taak serieus. Met andere verenigingen samen is de Bond betrokken bij de oprichting van De Dertienhuizen, een wooncentrum voor bejaarden in de Krimpenerwaard dat in 1977 wordt geopend. Ook vormt zich een groepje vrouwen dat het dorp rondgaat om te kijken of er iets verbeterd of gerepareerd moet worden. Onder de naam Leefbaar Krimpen kaarten zij diverse onderwerpen aan, en met succes. Zo is er een bankje op het kerkhof gekomen en staat er nu een brievenbus bij De Dertienhuizen.

Er worden bij de leden talenten aangeboord die anders misschien niet automatisch gezien worden. Dat geldt voor creatieve uitingen als volksdansen, handwerken en koken, maar ook voor meer ‘zakelijke’ kwaliteiten als besturen, vergaderen en het organiseren van activiteiten. ‘Als je in het bestuur wilde, ging dat niet zomaar’, haalt Adri aan. ‘Dan moest je cursussen volgen over bestuur en organisatie of over de financiën.’ Juist die ondersteuning wordt gewaardeerd. Wil Benschop (73): ‘De eerste keer dat ik wat voor de zaal moest zeggen, liep het zweet over mijn rug. Maar dat leerde je dan in een cursus over spreken in het openbaar – en door het gewoon maar te doen.’

Vermaak

In de jaren negentig bereikt de Bond van Plattelandsvrouwen haar grootste omvang met meer dan 800.000 leden. Ook de afdeling Krimpen aan de Lek beleeft dan hoogtijdagen met goedbezochte ledenavonden, streekdagen en een keur aan actieve commissies. Er trekt een bonte stoet aan interessante sprekers aan de afdeling voorbij. Wieteke van Dort, Marjan Berk, Yvonne Keuls, Thea Beckman – ze komen allemaal langs en vinden een enthousiast gehoor. Het vermaak wint het in deze jaren wel steeds vaker van de educatie en de emancipatie. Anneke Dekker (81): ‘Op een streekdag had ik een keer de eerste vrouwelijke dijkgraaf uitgenodigd. Dat leek ons een goed idee vanuit de emancipatiegedachte, maar dat vonden veel vrouwen maar niks. Het was niet vermakelijk genoeg.’ Zo’n tendens van nut naar vermaak is een algemene ontwikkeling in verenigingsland en betekent dan ook niet dat de Bond opeens verdwijnt. Veel commissies komen nu juist tot bloei.

Veel plezier halen de leden uit Krimpen aan de Lek bijvoorbeeld uit de toneelclub. Cobie: ‘De een schreef veel teksten, de ander maakte patronen voor de kostuums. We deden alles zelf, dat was een geweldige tijd. Met de afdeling Zuid-Holland heeft een aantal van ons ook meegedaan aan een grote productie in De Doelen. En in 2000 hadden we een groot millenniumfeest met alle vrouwenverenigingen hier samen in de sporthal. Toen hielden we een modeshow met als onderwerp ouderwetse kleding, onder het mom van wat neem je mee naar het nieuwe millennium en wat laat je liever achter?’

De toneelclub is er niet meer, evenmin als de handwerkgroep en de volksdansgroep. Secretaris Elsa Moerkerken (74) vat het bondig samen: ‘Alleen de leeskring bestaat nog – de andere groepen zijn door gebrek aan nieuwe leden opgeheven.’ Penningmeester Wil beaamt dat: ‘De oudere leden vallen af, jongere leden komen niet meer. De gemiddelde leeftijd bij ons is 78 jaar.’ Emancipatie is geen thema meer. ‘Iets als Internationale Vrouwendag leeft nauwelijks. Ooit was dat een belangrijk moment in het verenigingsjaar, dan gingen we daar met een grote afvaardiging naartoe. Dit jaar gaan we met z’n drieën.’

Vrouwen van Nu

De vergrijzing is niet typisch voor de afdeling Krimpen aan de Lek. De Bond ziet het aantal leden in het hele land sinds 2000 gestaag dalen en denkt veel na over hoe ze relevant kan blijven. Hanny: ‘Sommige leden vonden op een gegeven moment de naam Plattelandsvrouwen ouderwets klinken en wilden een naamsverandering. Niet iedereen was het daarmee eens, maar er is toentertijd een stemming gehouden en gekozen voor Vrouwen van Nu.’ ‘Of, zoals mijn kleinkinderen zeggen: Vrouwen van Toen’, voegt Cobie schaterlachend toe.

Ze vinden het jammer dat de vereniging krimpt, maar ze begrijpen het ook. Maup: ‘Toen wij lid werden lag er veel nadruk op educatie en op voorlichting. Veel vrouwen hadden alleen nog maar huishoudschool of mulo. Ze waren continu aan het werk in het huishouden en gingen maar weinig de deur uit. Vrouwen zijn nu veel hoger opgeleid, de behoefte aan voorlichting is er nauwelijks meer en voor vermaak zijn er zoveel andere opties.’ Dat kan Anneke beamen: ‘Mijn schoonmoeder bezocht in de jaren vijftig met de Bond de AaBe-fabriek voor wollen dekens in Tilburg, daar had ze het altijd over. Nu hoef je daar echt niet meer mee aan te komen.’

Hoewel veel kleiner dan ooit is Vrouwen van Nu anno 2026 met 22.000 leden nog altijd de grootste vrouwenvereniging van het land. Emancipatie en educatie mogen dan grotendeels zijn afgevallen, het sociale netwerk is intact gebleven. Het verhaal van Adri verwoordt dit treffend: ‘Ik heb op zeker moment een heel zwaar ongeluk meegemaakt, waarbij mijn man en zoon zijn omgekomen. Dat betekende diepe rouw. In die ellende stonden de plattelandsvrouwen om mij heen, zoveel mensen die iets liefs wilden doen. En toen vroeg iemand: is het niet wat voor jou om in het bestuur te komen, voor wat afleiding? Dat is mijn redding geweest, daardoor kon ik weer vooruit. Ik heb er vriendinnen voor het leven aan overgehouden.’

Met dank aan (oud-)bestuursleden van Vrouwen van Nu, afdeling Krimpen aan de Lek: Wil Benschop, Anneke Dekker, Hanny Drenth, Maup van Looijen, Elsa Moerkerken, Cobie Nieuwenhuizen en Adri Schouten.