Deze website maakt gebruik van geanonimiseerde cookies om jouw gebruikservaring te optimaliseren en voor de analyse van onze website. Deze cookies kun je niet uitzetten. Bij het tonen en afspelen van YouTube video's worden cookies van derden geplaatst. Deze cookies van derden kun je wel uitzetten. Klik op "Akkoord" als je akkoord gaat met dit gebruik van cookies, klik op "Aanpassen" voor meer informatie en om zelf te bepalen welke cookies deze website plaatst.

Deze website maakt gebruik van geanonimiseerde cookies om jouw gebruikservaring te optimaliseren en voor de analyse van onze website. Deze cookies kun je niet uitzetten. Bij het tonen en afspelen van YouTube video's worden cookies van derden geplaatst. Deze cookies van derden kun je wel uitzetten. Klik op "Akkoord" als je akkoord gaat met dit gebruik van cookies, klik op "Aanpassen" voor meer informatie en om zelf te bepalen welke cookies deze website plaatst.

Ga naar content

Bevallen in Rotterdam. De bakermat van de sociale verloskunde

Ane C. Ose en Jet Homoet Naar overzicht

De Nederlandse thuisbevalcultuur is sinds 2021 toegevoegd aan de inventaris van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) en wordt daarmee erkend als immaterieel erfgoed. Thuis bevallen gebeurt in Nederland in vergelijking met andere landen op grote schaal en is in het zorgsysteem verankerd. Om te laten zien hoe waardevol deze geboortezorg is, hebben filmmakers Ane C. Ose en Jet Homoet de oral history documentaire Een goed begin - bevallen in Nederland gemaakt. In die documentaire vertelt de Rotterdamse verloskundige Djanifa da Conceicao haar verhaal.

Een goed begin

‘De Nederlandse thuisbevalcultuur’ is uniek in de wereld en kreeg in 2021 de officiële status van immaterieel cultureel erfgoed. Het is een erkenning voor ons zorgstelsel waarin vrouwen de regie hebben over waar en hoe zij willen bevallen. Onze Nederlandse geboortezorg biedt ook als enige land ter wereld kraamzorg aan huis.

Met deze officiële status wil KIEN, Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland, bewustwording creëren rondom het reële risico op verdwijning van de thuisbevalling. Vanwege een toenemende medicalisering komt onder andere de keuzevrijheid van vrouwen onder druk te staan. Ook worden er acties ondernomen om het vak kraamzorg aantrekkelijker te maken. Het uiteindelijke doel is om onze bijzondere geboortezorgcultuur te behouden voor komende generaties.  

Bij het maken van de oral history documentaire ‘Een goed begin - bevallen in Nederland’ leerden de filmmakers van Vertelburo dat de geboortezorg in Rotterdam, in vergelijking met andere delen van het land, er heel anders voor heeft gestaan. De stad werd in 2005 geconfronteerd met schokkende cijfers over babysterfte in achterstandswijken. De afgelopen 20 jaar heeft Rotterdam zich met vallen en opstaan ontwikkeld tot een wereldwijd voorbeeld van ‘sociale verloskunde’; geboortezorg met oog voor de sociale omstandigheden van zwangeren en moeders.  

Verloskundige Djanifa da Conceicao: “Ik heb altijd gedacht van, nou ja, als ik dan mezelf kon helpen in dat rot flatje, hoe zou ik mezelf dan willen helpen? Ik vraag dan ook altijd  aan zwangeren; ‘Heb je genoeg geld, heb je schulden?’ “Die vraag is makkelijk gesteld,  maar het antwoord is niet altijd makkelijk gegeven.”  (Djanifa’s quotes komen uit de interviews en de documentaire van Vertelburo)

Djanifa’s levensverhaal

De Rotterdamse verloskundige Djanifa da Conceicao, eigenaar en gezicht van het online platform Verlosmoeder.nl, deelt haar levensverhaal in de documentaire ‘Een goed begin - bevallen in Nederland’. Ze vertelt hoe ze uit een Kaapverdiaans gebroken gezin komt en hoe ze op haar zesde met haar broers en zussen uit huis werd geplaatst. Ze groeit op in de jeugdzorg, in tehuizen en bij pleeggezinnen. 

Djanifa; “Als ik mijn vriend niet was tegengekomen, dan had ik ook een van die meiden kunnen zijn waarvan ik nu in de praktijk denk, ‘die heeft mijn voorgeschiedenis van misbruik en verwaarlozing en woont nu in zo’n armoedige woning, met schulden en zo.’ “Ik wil als verloskundige iemand zijn met wie ze zich kunnen identificeren. Iemand die ook uit zo'n shitty situatie komt, maar een andere weg is ingeslagen. Gewoon herkenning en geen judgement.”  

In het voorjaar van 2022 waren wij, Ane C. Ose en Jet Homoet, filmmakersduo bij Vertelburo, te gast bij Djanifa thuis, in Rotterdam-Zuid. In een zonovergoten woonkamer op zes-hoog, met uitzicht over haar geboortestad. In de film reflecteert zij samen met vijf andere gepassioneerde geboortezorgprofessionals op de unieke geboortezorg van Nederland. 

Djanifa; “Ik denk dat wij, de verloskundigen in de eerste lijn, die werken in de wijk, onmisbaar zijn. Wij vervullen een belangrijke rol in het leven van een zwangere, tijdens de maanden in een zwangerschap, bij de bevalling en erna. Bij verloskundigen is het makkelijker om aan de bel te trekken. We komen bij de zwangere thuis, in haar eigen comfortzone. We zien ook wat voor spullen zij heeft, of ze weinig geld heeft, of ze hulp nodig heeft. Of ze alleenstaand is. Voor een verloskundige kun je je niet verstoppen, alles is zichtbaar.” 

Uit de oral history documentaire 'Een goed begin - bevallen in Nederland' (2023)

Hoge babysterfte in achterstandswijken 

Begin 2000 kende Nederland – en dus ook Rotterdam – een geboortezorg die drieledig was. De eerstelijns verloskundigen (soms nog huisartsen) in de wijk begeleiden ongecompliceerde zwangerschappen en geboortes thuis of poliklinisch; gynaecologen verzorgden de risicogroepen in de ziekenhuizen, samen met 2e-lijns verloskundigen; kraamverzorgenden kwamen bij moeder en kind thuis. Ze werkten samen, maar er werd nog veel langs elkaar heen gewerkt. 

In 2005 werd uit onderzoek van het Erasmus MC duidelijk dat de babysterfte in Rotterdamse achterstandswijken schrikbarend hoger was dan in de rest van Nederland. In de wijk Charlois was het percentage babysterfte zelfs vier keer zo hoog als het landelijk gemiddelde. Deze slechte geboortecijfers bleken sterk samen te hangen met de moeilijke sociale omstandigheden in de stad. De aanpak van armoede, psychosociale problematiek en de verslavingszorg vielen in 2005 onder verschillende organisaties. Van verbinding tussen medische en sociale zorg was toen nog geen sprake. 

Djanifa; “Stress heeft veel invloed op de gezondheid van zwangeren. Je kunt je voorstellen, als je moeite hebt met de rekeningen te betalen, als je niet weet waar je moet gaan wonen of dat je in een slechte woning zit, dat zoiets stress kan veroorzaken. Daarnaast wordt er ook meer gerookt en is er vaak sprake van ongezonde voeding. We zien dat de uitkomsten dan anders zijn in geboortegewichten, in miskramen, vroeggeboortes, maar ook problemen met hart- en vaatziekten, zoals hoge bloeddruk, suikerziekte. Het heeft ook te maken met hoeveel informatie of toegang je hebt tot hulp in je zwangerschap en bij de geboorte. Dat heeft allemaal invloed op die uitkomsten.” 

Samenwerking

In 2008 gingen de gemeente Rotterdam, het Erasmus MC en de GGD Rotterdam-Rijnmond intensief samenwerken om de hoge babysterfte aan te pakken. Ze zetten het programma ‘Klaar voor een kind’ op, dat als doel had de babysterfte binnen tien jaar terug te brengen naar het landelijk gemiddelde. Het programma nam de hele keten mee: het kinderwensspreekuur en voorlichting, zwangerschap, bevalling, kraamzorg en jeugdgezondheidszorg. Dit bleek echter niet toereikend. 

Een jaar later werd een nieuw programma opgezet: ‘Moeders van Rotterdam’. De aanleiding was een sterke toename van zwangeren in zeer kwetsbare situaties met complexe multiproblematiek, zoals dakloosheid, armoede, huiselijk geweld, drugsgebruik, seksueel misbruik en psychische problemen. Veel van deze zwangeren waren bij geen enkele hulpverlening in beeld en dus moeilijk te traceren.

Kraamzorg 

De ongelijkheid in de geboortezorg en de afhankelijkheid van waar je woonde, die invloed hadden op de uitkomsten van je zwangerschap, bleken ook in de kraamzorg aanwezig. Zeker in een grote stad als Rotterdam. Zo liet een CBS-onderzoek van 2013 zien dat moeders van niet-westerse herkomst minder kraamzorguren en -dagen ontvingen.  

Djanifa; “Wat jammer is, is dat ik steeds vaker zie dat kraamzorg wordt ontnomen. Dat de kraamverzorgster bijvoorbeeld maar drie uurtjes komt. Ik denk dat de meeste mensen die weinig geld hebben voor zo min mogelijk uren gaan. Je betaalt per uur een eigen bijdrage, dus dat is een afweging. Kraamzorg heeft een grote toegevoegde waarde en ik vind dat het voor iedereen gratis zou moeten zijn. Dan krijgen ook de moeders die kraamzorg het meest nodig hebben de juiste zorg en begeleiding.” 

Vorige
Volgende

Moeders van Rotterdam 

Pas in 2015 ging ‘Moeders van Rotterdam’, na voldoende financiering, echt van start. Kenmerkend voor Rotterdam werd het aanmeldpunt: zwangere vrouwen en moeders konden zich voor het eerst zelf aanmelden voor medische en sociale zorg, zonder verwijzing van een arts of instantie. Dit maakte de toegang tot hulp een stuk laagdrempeliger.   

Uitgangspunt van deze sociale verloskunde werd het inzicht dat de gezondheid van moeder en kind niet alleen door medische factoren wordt bepaald, maar ook door de sociale omstandigheden waarin een kind opgroeit. Het richtte zich expliciet op het signaleren en aanpakken van risicofactoren tijdens de zwangerschap en de eerste levensjaren, om kinderen in de stad een betere en veilige start in het leven te geven.

Verlosmoeder

In 2015, hetzelfde jaar dat ‘Moeders van Rotterdam’ van start ging, studeerde Djanifa af aan de Verloskunde Academie Rotterdam. Djanifa: “Tijdens mijn studie droomde ik erover om als verloskundige meer in de wijk te kunnen betekenen en maatschappelijke doelen teweeg te brengen. En gelukkig, ik denk inderdaad dat we een praktijk zijn die echt in de wijk staat, die ook probeert als gelijke over te komen. We  maken geen onderscheid in wat je achtergrond is. Dus als je bij ons binnenstapt dan krijgt iedereen dezelfde hoeveelheid echo’s, ongeacht of je ervoor kan betalen of niet.” 

In 2020 startte Djanifa het online platform ‘Verlosmoeder’ om ouders van alle achtergronden te motiveren, inspireren en kennis te geven over zwangerschap en baby's. Het groeide snel uit tot een breed platform: haar YouTube-kanaal heeft meer dan 51K abonnees, 41K volgers op Instagram en vele luisteraars voor ‘VerlosMoeder de Podcast’.  

Djanifa; “Ik merkte dat als je hoogopgeleid bent dan deed je een bevallingscursus, een borstvoedingscursus en zwangerschapsyoga. Dus je was veel meer voorbereid op het ouderschap dan bijvoorbeeld iemand in Rotterdam-West of Zuid, want die had het geld vaak niet om cursussen te doen. Hier konden voor mijn gevoel mijn filmpjes bij helpen. Dus ik begon met borstvoeding-filmpjes en toen dacht ik, bevallingscursussen die kosten ook een paar honderd euro, dat ga ik dan ook maar gratis online geven. Zo rolde ik steeds verder in de video’s. Hiermee hoopte ik bij te dragen aan een (meer) gelijkwaardige zorg in heel Nederland.” 

Fotografie: Nea's photography

Rotterdam als voorbeeldstad 

De sociale aanpak in Rotterdam veranderde meerdere keren van naam. Het programma ‘Moeders van Rotterdam’ ging door onder namen als ‘Stevige Start’ en uiteindelijk ‘Kansrijke Start’, zoals het programma in 2026 nog steeds heet. Er kwam naast de inzet tot het reduceren van de babysterfte meer aandacht voor de ‘eerste 1000 dagen’ van een kind. Uit onderzoek van Nobelprijswinnaar Heckman bleek namelijk dat de inzet in de eerste 1000 dagen veel meer invloed heeft dan later in het leven, hoe meer aandacht voor de eerste 1000 dagen, hoe meer kinderen een kansrijke start. 

‘Kansrijke Start’ combineert medische en sociale interventies en ondersteuning: (toekomstige) ouders in (zeer) kwetsbare omstandigheden krijgen in de eerste 1000 dagen van hun kind, van zwanger worden tot het kind ongeveer twee jaar is, passende zorg en ondersteuning op zowel zorg als sociaal gebied. Wijkcoaches en de Jeugdverpleegkundige kunnen bijvoorbeeld op huisbezoek gaan en coachen naast opvoeding ook op wonen, werk, gezondheid en financiële stabiliteit. Ze stimuleren tegelijk een gezonde levensstijl, regelmatige controle bij de verloskundige, tijdig contact met de huisarts en het verwijzen naar Centrum voor Jeugd en Gezin of de schuldhulpverlening. Die intensieve begeleiding werkt; veel moeders komen eerder uit de hulpverlening dan de geplande twee jaar. Inmiddels moet iedere Nederlandse gemeente een ‘Kansrijke Start’ aanpak hebben, en bijna elke gemeente heeft die inmiddels ook geïmplementeerd. 

In de praktijk van de ‘sociale verloskunde’ betekent dit dat de hele keten van geboortezorg en sociale hulpverlening is verbonden. Verloskundigen, gynaecologen, kraamverzorgenden, wijkcoaches, jeugdgezondheidszorg en welzijnswerk werken nu samen rond één gezin, in plaats van naast elkaar. Met resultaat; Rotterdam zat in 2025 weer op het landelijk gemiddelde met een percentage van 5,3 sterftes op 1000 geboortes.  

Fotografie: Ane C. Ose

De sociale verloskunde is nu ook verankerd in de opleidingen; het is geïntegreerd in de curricula van geneeskunde (EUR), de Verloskunde Academie Rotterdam en kraamzorgopleidingen. Zelfs internationaal wordt de Rotterdamse aanpak als een succesvol voorbeeld gezien. Zo nam Harvard University het op in een executive education-programma.

Djanifa: “Wij halen heel veel voldoening uit de praktijk vanwege het feit dat we echt gewaardeerd worden door onze cliënten. Moeders komen hier op nacontrole en spreken dan gewoon veel waardering uit voor de tijd dat wij aanwezig zijn geweest bij hun zwangerschap en bij de geboorte van hun kindje. Sommigen vinden het jammer om afscheid te nemen en anderen zien we gewoon weer terug.”

In 2024 reisden we met ‘Een goed begin - bevallen in Nederland’ op impact tour door het land. In Rotterdam vertelde Djanifa in bioscoop Kino voorafgaand aan de film haar indrukwekkende verhaal van armoede en racisme in de geboortezorg. Ook in de andere steden die we aandeden verzorgde een geboortezorgprofessional een lezing vooraf en volgde na de vertoning een discussie met de zaal. Vaak ontstonden gepassioneerde gesprekken over onze unieke geboortezorg, ons immaterieel cultureel erfgoed. Erfgoed dat we willen bewaren en delen, een verhaal dat ons allen raakt en verbindt.  

De trailer van Een goed begin - bevallen in Nederland van Vertelburo

Over de auteur

Ane C. Ose en Jet Homoet zijn een filmmakersduo bij Vertelburo.nl. Samen leggen ze levensverhalen vast op film in opdracht van organisaties en particulieren. Ook zetten ze eigen levensverhaalprojecten op, zoals 'Een goed begin - bevallen in Nederland’. Ze maken series onder een thema of leggen een enkel verhaal vast. De interviews monteren zij naar korte en langere films om op diverse platforms te delen met een breed publiek. Het oorspronkelijke interview wordt als erfgoed bewaard in een gerenommeerd archief (of een privéarchief) en zo behouden voor komende generaties.

0 reacties

Plaats een reactie

De velden met een * zijn verplicht

Ontdek meer

Heb jij een verhaal over de Zuid-Hollandse geschiedenis?

Welk verhaal mag volgens jou niet ontbreken op deze website? Deel je verhaal of tip met de redactie! Lees de voorwaarden en tips voor het schrijven van een verhaal.

Ontvang de laatste verhalen in je mailbox

Wil je op de hoogte gehouden worden van nieuwe publicaties? Abonneer je dan op onze nieuwsbrief!