200 jaar Burgerlijke Stand in Hillegom

Dit verhaal is geschreven door Alphons Maas, coördinator van de Werkgroep Genealogie van de Stichting Vrienden van Oud Hillegom. Vrijwilligers van deze werkgroep hebben het afgelopen jaar een index (overzicht) gemaakt van alle geboorteaktes van Hillegom uit de periode van 1811 tot en met 1882. Ze kwamen daarbij een aantal bijzondere zaken tegen, waarvan in dit artikel verslag wordt gedaan.

In de registers van de burgerlijke stand worden de gegevens van geboorte, huwelijk en overlijden genoteerd. Hillegom is daarmee gestart in 1811, nu 200 jaar geleden. Vóór de invoering van de burgerlijke stand vond er geen registratie door de overheid plaats, maar hielden de kerken registers bij van doop, trouw en begraven. Op 11 juli 1811 is de eerste geboorte ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand van Hillegom. Die eer viel te beurt aan Huibert van der Bron, geboren op 1 maart als zoon van Jacob van der Bron en Marijtje de Groot. Op 11 juli zijn zes geboorteaktes ingeschreven uit de periode maart tot mei 1811. Normaal gesproken werd dat niet zo lang uitgesteld, maar waarschijnlijk waren de boeken niet op tijd gedrukt of was er nog geen ambtenaar van de burgerlijke stand beschikbaar.

De Franse tijd
De oorsprong van de burgerlijke stand ligt in Frankrijk. In 1792 is daar de état civil ingevoerd. Vaak wordt gezegd dat we de burgerlijke stand te danken hebben aan Napoleon, die in 1804 keizer van Frankrijk werd. Maar in werkelijkheid was de burgerlijke stand in Frankrijk al voor die tijd gestart. Het zuiden van Nederland behoorde eind 1700 al tot het Franse rijk, de burgerlijke stand is daar in 1796 ingevoerd. Als gevolg van de inlijving van het Koninkrijk Holland bij het Franse keizerrijk, is de burgerlijke stand in 1811 ook hier van kracht geworden.

Werkgroep Genealogie
Vrijwilligers van de werkgroep Genealogie van de Stichting Vrienden van Oud Hillegom hebben het afgelopen jaar een index (overzicht) gemaakt van alle geboorteaktes van Hillegom uit de periode van 1811 tot en met 1882. De gegevens van maar liefst 5579 geboortes hebben ze in deze index opgenomen. De boeken van de burgerlijke stand van Hillegom uit de periode 1811-1882 zijn op het internet in te zien op de site www.familysearch.org. Op deze site kunt u niet op naam zoeken, maar slechts door de boeken bladeren. Alleen de geboorteaktes van Hillegom beslaan op het internet al 1655 pagina's. Het zoeken op naam is daarom nauwelijks te doen. Dankzij de index van de werkgroep Genealogie zijn de gegevens wel eenvoudig terug te vinden. Bij het lezen van alle akten hebben we een paar bijzondere zaken gevonden. In dit artikel doen we daar verslag van.

Bevolkingsgroei in Hillegom
Het aantal bewoners in Hillegom is in de periode 1811 tot 1882 sterk gestegen. Dat kwam onder andere door de toename van de werkgelegenheid in de bollenteelt en de drooglegging van de Haarlemmermeer rond 1850. In de loop van het jaar liet de gemeente de nieuwe registers van de burgerlijke stand drukken en deed daarbij een schatting van het aantal bladzijden dat zij in het volgende jaar nodig hadden. Vervolgens werd het register bladzijde voor bladzijde door de rechtbank van Leiden gewaarmerkt. Niet zelden was de schatting van het aantal geboortes te laag en het register te klein. Voor de laatste aktes moest dan een aanvulling worden besteld of moesten de laatste geboorteaktes op het schutblad van het boek worden genoteerd.

In 1857 was het register op 13 november al helemaal vol, een aanvulling was er blijkbaar niet besteld. Normaal staan er twee aktes op een bladzijde. De ambtenaar ging verder op het schutblad van het boek en ging bij elke nieuwe akte steeds kleiner schrijven. Ook de marges van de bladzijde moesten er aan geloven. Op de laatste bladzijde schreef hij maar liefst zes aktes, op een ruimte waar er normaal twee staan. Bij het maken van de index hadden we een vergrootglas nodig om de laatste regels te kunnen lezen. 

In 1876 was het aantal geboortes 42% hoger dan het jaar ervoor. Op 1 november was het boek daardoor al weer vol. Er was wel een aanvulling besteld, maar die was nog niet binnen. Op 14 november werd op het schutblad van het originele boek de geboorte ingeschreven van Henriette Philippine Jacoba, dochter van Schelto Baron van Heemstra, burgemeester van Hillegom, en zijn vrouw Catharina Elisabeth Louise Baronesse Sloet van Zwanenburg. Op 16 november was de aanvulling beschikbaar. Maar ook die was weer te klein. Op 7 december werd hierin de laatste akte ingeschreven. Op 11 december was de tweede aanvulling in gebruik genomen. In 1877 was het aantal geboortes weer 20% lager. Voor dat jaar zullen ze wel teveel hebben besteld.

Geboortelocatie
In de akte was opgegeven waar het kind het levenslicht had gezien. Veelal was dat in het ouderlijk huis. Straatnamen kwamen er in deze periode in de aktes echter niet voor. Hillegom was ingedeeld in wijken en per wijk waren de huizen genummerd. In de akte stond bijvoorbeeld: bevallen in wijk C huis 36. In de 19e eeuw deden veel schippers Hillegom aan, regelmatig stond er daarom in de akte: bevallen op het schip, liggende in de Hillegommerbeek. In de periode van de drooglegging van de Haarlemmermeer stond er vaak: bevallen in een keet langs de Ringvaart. Het zal in die keet een koude bedoening zijn geweest. 

De meest bijzondere geboorteplaats lezen we in de akte van Elias van der Maaren, geboren op 4 september 1839: "bevallen in de wafelkraam van Jacobus Sjarden, thans staande op de kermis van Hillegom". De moeder van Elias was de dienstmeid van de wafelbakker, de opa van Elias was wafelbakkersknecht. Het zal in die wafelkraam een hete bedoening zijn geweest.

Op zondag 18 maart 1855 was de 35 jarige Dirk van Kampen aan het wandelen door Hillegom. "In eene laan, leidende van den straatweg naar de woning van Abraham van Zanten in het duin op ongeveer 80 roeden van den straatweg" vond hij een kind van het mannelijke geslacht "gewikkeld in een stukje oud, verkleurd, gestreept karpet en gekleed met een kort katoenen kinderjurkje, wit met groote roode bloemen en met een mutsje van hetzelfde, zijnde het kind overigens naakt en naar gissing oud tien dagen". Deze vondeling is ingeschreven in het geboorteregister van Hillegom onder de naam Dirk Zondag.

De voornaam kwam van Dirk van Kampen, die het kind had gevonden, de achternaam van de dag waarop hij was gevonden. Als we op het internet zoeken naar de naam Dirk Zondag, komen we nog steeds diverse personen tegen met deze naam, zowel in Nederland als in Amerika. Weten zij wel waar deze naam vandaan komt?

Beroepen
In de akte werd het beroep genoteerd van de twee getuigen en van de aangever (meestal was dat de vader, soms de vroedvrouw of de heelmeester). Het meest werd genoemd dagloner, arbeider, tuinier en bloemist. Maar ook andere beroepen kwamen voor, om er een paar te noemen: winkelier, wagenmaker, zadelmaker, kuiper, kleedermaker, smid, koperslager, vleeschhouwer, broodbakker, veldwachter, schoorsteenveger, boodschaplooper, schipper, watermolenaar, armvader, tolgaarder, barbier, baardscheerder, grondeigenaar en rentenier. In de loop van de tijd kwamen er nieuwe beroepen bij: stationschef en spoorwegbeambte (1842), polderwerker en pontbaas (1850), conducteur en machinist (1880). De komst van de spoorlijn, de polder van de Haarlemmermeer en de stoomtram zijn dus duidelijk terug te vinden in de geboorteaktes.

Getuigen
Bij de aangifte van een geboorte waren twee getuigen nodig. Soms waren dat familieleden van de nieuwe wereldburger of collega's van de vader. Regelmatig waren het winkeliers of ambachtslieden uit de omgeving van het gemeentehuis. Hermanus van Riek, de wagenmaker, Petrus Gregorius de Groot, de smid en Gerardus Kroon, de winkelier, zijn hier voorbeelden van. Ook zien we andere bezoekers van het gemeentehuis als getuige, bijvoorbeeld omdat ze zelf aangifte kwamen doen of om andere redenen in het gemeentehuis moesten zijn.

Ook de schippers van der Linden, van der Jagt, Berkhout en Casander werden vaak opgeroepen. Hun schepen lagen immers dicht bij het gemeentehuis in de Haven of de Beek. Bij gebrek aan getuigen komen we ook de veldwachter, de gemeentesecretaris of de gemeentebode tegen. Hendrik Nieuwenhuis, de gemeentesecretaris, en Klaas Bouma, de gemeentebode, komen wel het meest voor als getuige, achtereenvolgens ongeveer 170 en 120 keer. Beiden waren geboren in 1828. Hendrik werd in januari een jaartje ouder en Klaas volgende hem in september. Daarna waren ze weer een paar maanden even oud. Groot was onze verbazing toen we zagen dat Klaas al in april 1874 een jaar ouder werd. We vroegen ons direct af wat er in september zou gebeuren: zou Klaas dan Hendrik inhalen? In september moest Klaas op zijn eigen verjaardag weer eens getuigen. Blijkbaar hebben ze toen hun fout ontdekt en werd eindelijk de goede leeftijd ingevuld.

Bij de gemeentebode was er wel iets opvallends, niet alleen bij Klaas Bouma maar ook bij zijn voorgangers en opvolgers, om er maar een paar te noemen: Jan Willem Looijen, Sijtse IJnzes de Vries en Hendrik Stoof. De ene keer was gemeentebode als beroep opgegeven, een andere keer gemeenteveldwachter. Soms was er zelfs bode en veldwachter als beroep ingevuld. Blijkbaar paste die dubbele pet hen allemaal.

De bruid van Prins Carnaval
De meest opvallende geboortedatum is die van Arendina de Groot. Zij is in 1811 geboren op de 11de van de 11de van het jaar 11 om 11 uur. Dat kan niet missen, dat moet wel de geboorteakte zijn van de bruid van Prins Carnaval. Het is jammer dat alleen het geboorteuur is ingevuld en niet het aantal minuten. Anders had er vast 11 minuten over 11 gestaan.

Naamswijzigingen
Als de ouders van het kind niet waren gehuwd, kreeg de kleine automatisch de achternaam van de moeder. Als later bij het huwelijk het kind alsnog werd gewettigd, werd deze naam gewijzigd in de achternaam van de (stief)vader. In de kantlijn van de geboorteakte werd daarvan melding gemaakt. Ook is het een paar maal voorgekomen dat de familienaam bij Koninklijk Besluit werd aangepast. Op 29 juni 1855 mocht Pieter van Waveren (geboren op 14 mei 1846) de naam Hogervorst aan zijn familienaam toevoegen. Vanaf dat moment heette hij Pieter van Waveren Hogervorst. Bij Koninklijk Besluit van 5 maart 1929 is de achternaam van Lobertus Jan Kits-van Waveren (geboren op 26 november 1864) gewijzigd in Kits van Waveren. Omdat Kits ook zijn derde voornaam was, heette hij toen Lobertus Jan Kits-Kits van Waveren. Bij vonnis van de Arrondissementsrechtbank van 26 augustus 1929 was dit hersteld en werd de naam Kits uit zijn voornaam geschrapt. Vanaf dat moment heette hij Lobertus Jan-Kits van Waveren.

De derde Van Waveren met een naamswijziging was Jacobus Martinus (geboren op 13 augustus 1873). Bij Koninklijk Besluit van 7 juni 1880 was zijn naam gewijzigd in Jacobus Martinus van Waveren Turner. De wijziging werd steeds in de kantlijn van de betreffende geboorteakte vermeld. Soms werd de voornaam van het kind aangepast. Een triest voorbeeld hiervan is de dochter van Cornelis Noort en Anna Telkamp. Zij werd op 21 januari 1863 geboren en ingeschreven onder de naam Adriana Cornelia Noort. Drie weken later overleed moeder Anna. Ter nagedachtenis aan haar moeder was de voornaam van het kind bij vonnis van de Arrondissementsrechtbank te Leiden op 24 maart 1863 gewijzigd in Anna Adriana.

Ook naamscorrecties kwamen voor. De kinderen van Friedrich Wilhelm Mailand en Hendrina Maria Kulk werden ingeschreven onder de familienaam Meiland. Vaak werd een dergelijke fout pas ontdekt op het moment dat het kind wilde gaan trouwen en een uittreksel uit het geboorteregister nodig had. De rechtbank kwam er dan aan te pas om de akte te corrigeren. In de geboorteakte uit 1866 van Hendrik Willem Mailand is de naamscorrectie uit 1892 in de kantlijn te zien. Hendrik Willem is in 1920 naar Amerika geëmigreerd. De foto hiernaast is daar in de jaren ‘30 genomen.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Hangkouserieën nr 56 (okt. 2011), een uitgave van de Stichting Vrienden van Oud Hillegom.

Reacties

  1. Redactie

    Heeft u ook een leuk verhaal voor deze site? Laat het ons weten! Mail naar redactie@geschiedenisvanzuidholland.nl of plaats uw verhaal zelf. Daarvoor moet u zich wel eerst registreren (zie 'Aanmelden --> Registreren). We zijn benieuwd!

    13 december 2011

  2. P. W. van Maaren

    Graag zou ik de gebioorteakte van Elias van der Maaren in digitale vorm ontvangen? Als familiegenootschap hebben wij deze akte niet. Voorts wil ik deze akte naar Wallonië sturen omdat nazaten van de familie Van der Ma(a)ren daar nog leven. Het is inderdaad een leuke vondst. Bedankt voor bekendmaking. Het van Ma(a)ren Genootschap

    03 januari 2012

  3. Redactie

    @P.W. van Maaren Wat leuk om te horen, ik zal de auteur van het artikel op uw reactie wijzen. Hij kan u misschien wel aan de akte helpen. Als u uw emailadres mailt naar redactie@geschiedenisvanzuidholland.nl kan ik uw reactie doorsturen.

    03 januari 2012

  4. Redactie

    Update: Inmiddels is er contact gelegd en de gegevens worden doorgestuurd. Leuk om mensen zo met elkaar in contact te brengen. Dhr. Maas (de auteur van het artikel) heeft overigens laten weten nog meer gegevens over de familie Van Maaren te hebben, ook via de 'wafelkraam-connectie'.

    10 januari 2012

Plaats reactie

Om spam te voorkomen, stellen wij u een eenvoudige vraag. Vult u alstublieft het antwoord hieronder in.