In 1834 bestond er in Ameide een leesgezelschap dat als zinspreuk had 'Tot nut en vermaak'. Dit chique gezelschap schafte boeken aan en liet ze daarna circuleren onder de leden. Twee van die boeken van Jacob van Lennep met daarin een ledenlijst zijn onlangs opgedoken. Gert Groenendijk van de Historische Vereniging Ameide en Tienhoven schreef onderstaand artikel over Jacob van Lennep en de leden van het leesgezelschap. Wie waren zij?

Tijdens de Open Monumentendag op 13 september 2008 ontvingen we van ons lid Arie Bouter uit Breukelen twee bijzondere boeken, namelijk het eerste en tweede deel van De Pleegzoon, een verhaal door mr. J. van Lennep, Uitgegeven te Amsterdam, bij P. Meijer Warnars in 1833.

Op 24 maart 1802 werd Jacob van Lennep in Amsterdam geboren. Zijn ouders waren David Jacob van Lennep (1774-1853), hoogleraar in de klassieke talen en geschiedenis aan het Athenaeum Illustre en bibliothecaris van het Koninklijk Instituut, de voorloper van de Akademie, en Cornelia Christina van Orsoy (1778-1816). Vanaf zijn vijfde jaar genoot hij onderwijs; van 1814 tot 1819 bezocht hij de Latijnse School. Daarna liet hij zich aan het Athenaeum Illustre inschrijven als rechtenstudent; in 1820 meldde hij zich in Leiden bij dezelfde studierichting aan. In zijn studietijd ontmoette hij in Leiden, waar de examens moesten worden afgelegd, de dichter en jurist Willem Bilderdijk (1756-1831). Bilderdijk had grote invloed op Van Lennep’s gedachtenwereld. In Leiden leerde hij ook de schrijver Isaäc da Costa (1798-1860) en de latere staatsman Dirk van Hogendorp (1761-1822) kennen. Met beiden raakte hij bevriend.

In 1824 promoveerde Jacob van Lennep te Leiden in de rechtsgeleerdheid. In datzelfde jaar trouwde hij met jonkvrouwe Henrietta Sophia Wilhelmina Roëll (1792-1870), dochter van de Minister van Staat baron Willem Frederik Roëll (1767-1835). In het begin van zijn huwelijk had Jacob van Lennep geen werk en daardoor alle tijd om zich aan het schrijven te wijden. In het door hem in 1826 opgerichte weekblad De Naprater uitte hij kritiek op alles in de maatschappij wat hem dwaas voorkwam. Het tijdschrift bestond slechts één jaar. Meer succes had Van Lennep met de uitgave, in 1826, van zijn aan Bilderdijk opgedragen dichtbundel Academische Idyllen.

In oktober 1826 werd Jacob van Lennep waarnemend rijksadvocaat, in 1828 volgde zijn bevordering tot adjunct rijksadvocaat en in 1829 tot rijksadvocaat in Amsterdam. In deze functie, die hij tot zijn dood bekleedde, behandelde hij voornamelijk fiscale en financiële zaken. Ook in 1826 werd Jacob van Lennep secretaris van de Curatoren van het Athenaeum Illustre en van 1827 tot 1851 was hij secretaris van de Provinciale Commissie van Landbouw in Noord-Holland. Deze laatstgenoemde functie omvatte onder meer het keuren van vee en bracht, als bijzonder emolument, jaarlijks een boottochtje op het koninklijk jacht met zich mee. In 1828 en 1829 was Jacob van Lennep redacteur van het weekblad De Nederlandsche Mercurius. Voor dit tijdschrift schreef hij opstellen, recensies, toneelnieuws en verschillende losse stukken. Ook in 1828 verscheen het eerste deel van zijn succesvolle Nederlandsche legenden.

Jacob van Lennep huurde vanaf 1832 de buitenplaats Woestduin, gelegen in de buurt van Haarlem. Tot 1845 bracht hij daar de zomer en herfst met zijn gezin door. Op Woestduin ontving hij vaak een groep Leidse studenten, waartoe Aart en Willem Veder en de latere ‘Schoolmeester’ Gerrit van de Linde behoorden. Met deze drie onderhield hij een regelmatige correspondentie. In 1832 werd Jacob van Lennep vrijmetselaar. Jacob van Lennep was vrijmetselaar vanuit volle overtuiging. Naast verschillende functies in de organisatie verrichte hij onderzoek naar de geschiedenis en de organisatie van de beweging.

In 1833 verscheen de al in 1828 door Van Lennep geschreven historische roman De Pleegzoon, die zich afspeelt in de tijd van prins Maurits. Deze roman werd nog gevolgd door andere, ten tijd van verschijnen soms zeer populaire historische romans. We noemen De Roos van Dekama (1836), een verhaal uit de middeleeuwen, De lotgevallen van Ferdinand Huyck (1840), dat algemeen als zijn meest succesvolle avonturenroman wordt beschouwd, Elizabeth Musch (1851) en de zedenschets De lotgevallen van Klaasje Zevenster (1866). Naast deze romans schreef Van Lennep onder meer: Onze voorouders in verschillende tafereelen geschetst (1838-1844, 5 dl.), Jacobaas weeklacht op het huis te Teylingen (1838), De voornaamste geschiedenissen van Noord-Nederland aan zijne kinderen verhaald (1845-1849, 4 dl.), Vermakelijke Geschiedenis des Vaderlands (1854), Het Leven van Mr. Cornelis en Mr. David Jacob van Lennep (1861-1862, 4 dl.) en De vermakelijke Spraakkunst (1865). In 1848 verscheen de eerste van achttien door Jacob van Lennep geredigeerde afleveringen van de almanak Holland. Naast de hiervoor genoemde titels schreef Van Lennep veel toneelstukken en geschiedkundige werken. Jacob van Lennep was in zijn tijd een veelgelezen schrijver. Zijn boeken worden gekenmerkt door een levendige verteltrant, spannende intrige en humor, ondanks het feit dat er op zijn stijl wel enkele aanmerkingen te maken zijn en zijn karakters niet altijd even goed uit de verf komen.

In 1839 werd Van Lennep voorgedragen voor het professoraat in de Nederlandse letteren en vaderlandse geschiedenis aan het Athenaeum Illustre. In een anonieme brief aan de Amsterdamse gemeenteraad werd hij echter in een ongunstig daglicht gesteld. Met name Van Lennep’s affaire met zijn minnares Doortje Ringeling werd daarbij breed uitgemeten. Het professoraat ging aan hem voorbij. Tussen 1853 en 1856 was Van Lennep ook politiek actief. Hij werd lid van de Provinciale Staten van Noord-Holland en van de Tweede Kamer voor de conservatieven. Ook op maatschappelijk gebied speelde Jacob van Lennep een rol. Hij vatte het idee op een waterleiding vanuit de duinen bij Haarlem naar Amsterdam aan te leggen om zo iets te kunnen doen aan de slechte kwaliteit van het drinkwater in de hoofdstad. Deze waterleiding kwam in het begin van de jaren vijftig tot stand. In later jaren speelde Jacob van Lennep een rol bij de totstandkoming van het Noordzeekanaal.

In 1834 steunde hij de dichter Gerrit van de Linde toen deze, in een onmogelijke positie geraakt vanwege schulden en ongelukkige verhoudingen, naar Engeland moest uitwijken. In 1858 bezorgde Jacob van Lennep ten behoeve van Gerrits nabestaanden een uitgave van diens Gedichten van den Schoolmeester. Omstreeks 1860 was hij betrokken bij de publicatie van de Max Havelaar. Jacob van Lennep was een groot bewonderaar van Vondel. Tussen 1855 en 1869 bezorgde hij een twaalfdelige Vondeluitgave. Hij was een man met een veelzijdige interesse. Onder meer kwam deze tot uiting in de lidmaatschappen van vele verenigingen die hij bekleedde. We noemen de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden (1829), het Koninklijk Instituut voor Wetenschappen, Letteren en Schoone Kunsten, de voorloper van de Akademie (1832), de Koninklijke Akademie van Beeldende Kunsten (1838), het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap in Amsterdam (1858) en de Hollandse Maatschappij van Fraaije Kunsten en Wetenschappen (1859). Jacob van Lennep overleed op 25 augustus 1868 in Oosterbeek.

Alle leden van Tot Nut en Vermaak op een rij

Het bijzondere van deze twee boeken is dat er voorin een roulatie-formulier is geplakt van een leesgezelschap uit Ameide. Dit leesgezelschap functioneerde onder de Zinspreuk: “Tot Nut en Vermaak”. De roulatieformulieren uit deze twee boeken zijn hier afgebeeld. Wanneer het leesgezelschap “Tot Nut en Vermaak” te Ameide is opgericht is (nog) niet bekend. Ook niet hoe lang dit gezelschap bestaan heeft. Wie waren nu de personen die in 1834 deelnamen aan het leesgezelschap “Tot Nut en Vermaak". Hierna wordt elke op het roulatie-formulier genoemde persoon behandeld. Hiervoor is gebruik gemaakt van de genealogische database Zederik van Hans Zijderveld.

A.J. Diemont

Adolf Johan Diemont was predikant in Ameide van 19-10-1828 tot zijn emeritaat op 01-07-1854. Hij is geboren op 22-06-1799 te Giessen-Nieuwkerk en overleden op 02-11-1883 te Arnhem. Op 11-08-1824 is hij te Streefkerk getrouwd met Everdina Waller. In Ameide kregen zij tien kinderen, waarvan er vijf slechts enkele maanden oud werden.

A. van Lomwel, Jz.

Arie van Lomwel (zoon van Jacobus van Lomwel en Annigje Barte Heijkoop) was bouwman in Ameide, geboren te Ameide in 1790 en overleden op 18-11-1835 te Ameide. Hij trouwde op 24-04-1813 te Vianen met Heiltje Kortenhoeven, geboren 1790 in Vianen en overleden op 06-04-1878 in Tienhoven. Van hen is één in Ameide geboren kind bekend.

P. Kloos

Pieter Kloos (zoon van Tieleman Kloos en Lijsje Vink) was aannemer van ’s landswerken. Geboren te Ameide in 1777 en overleden op 25-11-1862 te Ameide. Hij trouwde met Maria Herpst op 30-12-1806 te Ameide, geboren 1773 in Hillegersberg en overleden op 05-08-1835 in Ameide. Van hen zijn drie in Ameide geboren kinderen bekend.

H. van der Poel

Hendrik van der Poel (zoon van Johannes van der Poel en Aantje Kool) was aannemer en hoogheemraad. Geboren 09-11-1783 te Arkel en overleden op 31-10-1872 te Ameide. Hij trouwde met Hendrika Antonia Smits op 31-03-1811 te Arkel, geboren 1791 in Ameide en overleden op 12-03-1872 in Ameide. Van hen zijn drie in Ameide geboren kinderen bekend.

M.L. Plooster

Marcelis Leendert Plooster (zoon van Johannes Plooster en Eva Bartha Duijbus) was aannemer van Rijkswerken. Geboren in 1786 te Ameide en overleden onbekend. Hij trouwde met Jacoba Johanna van Kruijne. Van hen zijn vier in Ameide geboren kinderen bekend. Van Plooster is verder bekend dat hij betrokken was bij de inpoldering van de de Eierlandse polder op Texel. In 1835 werd door een consortium onder leiding van Antwerpenaar Nicolas Joseph De Cock, begonnen met de inpoldering van de kweldervlakte tussen Texel en Eierland, met als doel het gewonnen land te gebruiken voor landbouw. Zo ontstond de Eierlandse polder, waarin de dorpjes De Cocksdorp, Midden-Eierland en Zuid-Eierland liggen. Andere leden van het consortium, waren de aannemers Willem Langeveld uit Hardinxveld, Marcellus Plooster uit Ameide en Paulus Langeveld uit Giessendam. De Ploosterstraat, die te vinden is in het Texelse dorp De Cocksdorp herinnert hier aan.

D. de Jongh, Cz

.
Daniël de Jongh (zoon van Cornelis de Jongh en Lijsje van Lomwel) was bouwman en aannemer van publieke werken. Geboren 22-01-1796 te Tienhoven en overleden op 24-08-1866 te Ameide. Hij trouwde met Betje van Tienhoven op 17-02-1831 te Ameide, geboren 07-09-1799 in Ameide en overleden op 06-10-1877 in Ameide. Zij was dochter van Gerrit van Tienhoven en Cornelia Verrips en weduwe van Adrianus Blokland, aannemer van publieke werken te Hardinxveld. Van hen is één in Ameide geboren kind bekend.

J. van Andel

Jan van Andel (zoon van Cornelis van Andel en Maria Scholten) was lid van de municipalen raad en broodbakker. Geboren in 1780 te Ameide en overleden op 09-11-1853 te Ameide. Hij trouwde (1) met Cornelia van Es op 19-01-1800 te Ameide, geboren 26-03-1786 in Ameide en overleden 09-05-1817 in Ameide. Hij trouwde (2) met Jacoba Wilhelmina Plooster op 30-10-1821 in Ameide, geboren 12-02-1789 in Ameide en overleden 29-08-1850 in Ameide. Uit deze twee huwelijken zijn acht in Ameide geboren kinderen bekend. Een schoonzoon was predikant, een zoon arts en een zoon notaris.

A.G.W. van Meeteren

Arnoldus Gijsbertus Westerouen van Meeteren was getrouwd met Elizabeth van Doorn. Hun dochter Elisabeth Cornelia Westerouen van Meeteren, geboren in 1807 te Dordrecht is op 21-06-1835 in Ameide overleden.

C. de Jongh, Cz.

Cornelis de Jongh (zoon van Cornelis de Jongh en Lijsje van Lomwel) was koopman. Geboren 18-07-1799 te Tienhoven en overleden op 08-09-1874 te Ameide. Hij trouwde met Anna Uit den Bogaard op 17-11-1824 te Ameide, geboren 1801 in Amsterdam en overleden op 17-08-1848 in Ameide. Zij was dochter van Joost Uit den Bogert en Adriana Stek. Van hen zijn tien in Ameide geboren kinderen bekend. Twee van hun zoons waren aannemer.

G. van Tienhoven

Gerrit van Tienhoven (zoon van Pieter van Tienhoven en Bertje van der Ham) was dijkopzichter van de Alblasserwaard. Geboren 1770 in Ameide en overleden op 02-01-1841 in Ameide. Hij trouwde met Cornelia Verrips, geboren 1773 in Schoonrewoerd
en overleden op 13-04-1830 in Ameide. Van hen zijn acht in Ameide geboren kinderen bekend. Drie van hun zoons waren aannemer, ook een schoonzoon.

J. Bachiene

Jacob Bachiene (zoon van Jakob Bachiene en Jacoba Elizabeth Clifford) was predikant in Langerak en vanaf 20 juli 1834 te Hooge Zwaluwe. Geboren 25-07-1805 te Amsterdam en overleden op 11-03-1867 te Hooge Zwaluwe. Hij trouwde met Hendrica von Dentzsch (dochter van Johannes Christiaans von Dentzsch en Pietronella Exalto), geboren 11-02-1812 te Herwijnen en overleden op 22-11-1877 te Terheijden.

N. van de Roemer

Nicolaas van de Roemer was predikant in Nieuwpoort. Geboren circa 1805. Hij trouwde met Hendrica Elizabeth van Wisselingh, geboren circa 1804. Van hen zijn drie in Nieuwpoort geboren kinderen bekend.

Historische Vereniging Ameide en Tienhoven

Dit artikel van Gert Groenendijk verscheen eerder in het Nieuwsblad van de Historische Vereniging Ameide en Tienhoven, juni 2009.

Links

• Frans van der Kolff, Jacob van Lennep (1802-1868): een beknopte biografie (IISG)
• Jacob van Lennep in de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren (DBNL)
• Website over Jacob van Lennep en de serie De zomer van 1823
• Historische Vereniging Ameide en Tienhoven

• Omhoog