Het ontstaan van de provincie Zuid-Holland

De provincie Zuid-Holland bestaat pas sinds 1840. De bestuurlijke grens tussen noord en zuid is echter al ouder.

Het grote Holland

In het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden (sinds 1815) nam Holland een bijzondere positie in. Na de afscheiding van België (1830) was dit veruit het grootste en economisch krachtigste deel van het land. Hier woonde ruim een derde van alle Nederlanders. Geen andere provincie was zo uitgestrekt en belangrijk.

Twee gouverneurs

Ook bestuurlijk was Holland in 1830 een buitenbeentje. Vanwege zijn uitzonderlijke grootte werd het namelijk niet bestuurd door één gouverneur, maar door twee, een in Haarlem en een in Den Haag. Er waren ook twee colleges van Gedeputeerde Staten (de ‘provincieregeringen’). Wel was er maar één college van Provinciale Staten (het ‘provincieparlement’), maar dat vergaderde slechts eenmaal per jaar. In feite opereerden het noorden en zuiden van Holland al behoorlijk los van elkaar.

Noorder- en Zuiderkwartier

Ook vóór 1815 liep er, ter hoogte van het IJ, al een bestuurlijke grens door Holland. Die was ontstaan in de beginfase van de Opstand (1568-1648). Omdat Spaanse troepen een wig hadden gedreven tussen het noorden en het zuiden van Holland, moest het ‘Noorderkwartier’ wel een eigen bestuur formeren. Helemaal nieuw was dat niet, want de West-Friezen genoten al sinds het einde van de dertiende eeuw een zekere autonomie. Nadat de Spanjaarden uit Holland waren verdwenen, behield het Noorderkwartier veel van zijn bestuursorganen, tot het einde van de Republiek in 1795.

De splitsing van 1840

Dat Holland twee besturen had, paste dus in een oude traditie. In 1840 besloot men de provincie om praktische redenen definitief te splitsen. In feite kwam dat neer op de instelling van twee aparte colleges van Provinciale Staten. Verder bleef alles bij het oude. Dat er toch enige oppositie was kwam doordat parlements- en Statenleden uit het Noorderkwartier vreesden dat Amsterdam de nieuwe provincie Noord-Holland zou overvleugelen. Zij wilden dat Amsterdam in Zuid-Holland zou komen te liggen. Hun verzet had echter weinig om het lijf en heeft geen effect gehad.

Links

• Provincie Zuid-Holland

Literatuur

• H.M. Brokken (red.), 150 jaar Noord-Holland en Zuid-Holland (’s-Gravenhage 1990).
• Th. de Nijs, ‘In een groter geheel. Politiek en openbaar bestuur’ in: Th. de Nijs en E. Beukers (red.), Geschiedenis van Holland. Deel IIIa. 1795 tot 2000 (Hilversum 2003) 7-92.

• Omhoog