Onderwijshervormingen in de negentiende eeuw

Vóór de negentiende eeuw werd lager onderwijs gegeven aan scholen waar alle leeftijden bij elkaar in de klas zaten; de onderwijzers hadden nauwelijks opleiding genoten. Hoger onderwijs was beperkt tot privé-scholen en de Leidse universiteit. De leerplicht bestond nog niet.

Lager onderwijs

Vacatures in het onderwijs (1806)

In 1806 werd een nieuwe Schoolwet in werking gesteld, die ervoor zorgde dat het onderwijs in Nederland voortaan aan overheidscontrole en -inspectie onderhevig was. De meeste lagere scholen waren openbare scholen, die direct onder de nieuwe Schoolwet vielen. Er bestonden echter ook nog steeds bijzondere scholen, die op particuliere leest waren geschoeid. Vanuit confessionele kring bestond weerstand tegen het karakter van de openbare scholen. In 1848 werd de vrijheid van onderwijs vastgesteld.

Beter en gratis onderwijs

Bedankbrief aan Van Houten (1874)

Nieuwe schoolwetten in 1857 en 1878 brachten verdere kwaliteitsverbetering met zich mee, maar ook verzuiling van het onderwijs. Lager onderwijs werd toegankelijk voor steeds meer kinderen, en was vanaf 1889 voor onvermogenden zelfs gratis. De leerplicht werd pas in 1901 ingevoerd, een ontwikkeling die in 1874 was begonnen met het afschaffen van kinderarbeid onder de twaalf jaar (het zogenaamde ‘Kinderwetje van Van Houten’).

Middelbaar en hoger onderwijs

Petitie Abraham Kuyper (1874)

In 1863 werd de eerste wet op het middelbaar onderwijs aangenomen, waarbij werd voorzien in een aantal nieuwe schooltypen: de burgerschool, de hogere burgerschool (hbs), de landbouwschool en de polytechnische school. Vóór 1863 was er in de praktijk geen middelbaar onderwijs geweest. De hbs was in eerste instantie alleen bedoeld voor jongens. In het laatste kwart van de eeuw werden ook meisjesscholen opgericht, die echter tot 1906 geen gelijkwaardige status kenden. Een eenvormig onderwijsprogramma bestond nog niet.

Techniekonderwijs

In Delft werd in 1864 een polytechnische school opgericht, in de plaats van de daar reeds sinds 1842 aanwezige Koninklijke Akademie ter opleiding van burgerlijk ingenieurs. Uit deze polytechnische school ontstond uiteindelijk de huidige Universiteit Delft.

Links

• Nationaal Onderwijsmuseum

Literatuur

• Ernest H.P. Baudet, De lange weg naar de technische Universiteit Delft. Dl I. De Delftse ingenieursschool en haar voorgeschiedenis (Den Haag 1992).
• Jan Karsemeijer, 100 jaar H.B.S. Beknopte geschiedenis der Hogere Burgerschool (Amsterdam 1963).
• Hans Knippenberg, Deelname aan het lager onderwijs in Nederland gedurende de negentiende eeuw. Nederlandse geografische studies 9 (Amsterdam 1986).
• Jan Lenders, ‘Van kind tot burger. Lager onderwijs en de vorming tot burgerschap in de negentiende eeuw’ in: Nelleke Bakker, Rudolf Dekker en Angélique Janssens (red.), Tot burgerschap en deugd. Volksopvoeding in de negentiende eeuw (Hilversum 2006).
• W. Otterspeer, De wiekslag van hun geest. De Leidse universiteit in de negentiende eeuw (Den Haag 1992).

• Omhoog