Stoom en spoor

De Industriële Revolutie, die vanaf de negentiende eeuw industrie en transport in Europa drastisch en blijvend veranderde, liet ook Zuid-Holland niet onberoerd. Stoommachines deden hun intrede, zij het later dan in vergelijkbare, sterk verstedelijkte en economisch hoog ontwikkelde gebieden in Europa.

Waterhuishouding

Eén van de eerste toepassingen van stoomkracht in Zuid-Holland was een typisch Hollandse: de waterhuishouding. In 1787 werd in de Blijdorpse polder bij Rotterdam een gemaal geplaatst dat door stoomkracht werd aangedreven. Dit voorbeeld werd spoedig gevolgd door andere waterschappen.

Industrie

Ook de Zuid-Hollandse industrie kon profiteren van de nieuwe mogelijkheden. In Leiden, bijvoorbeeld, kreeg de sterk in verval geraakte textielindustrie een belangrijke impuls door de toepassing van efficiënte stoomtechnologie. Toch bleef de Leidse textielindustrie jarenlang een uitzondering: in de rest van Zuid-Holland duurde het vaak erg lang voordat vertrouwde en bewezen technieken werden vervangen door nieuwerwetse stoommachines. De aanvankelijk hoge investeringen en beperkte betrouwbaarheid van stoommachines verklaren de terughoudendheid voor een deel, maar ook de duurte van steenkool (die van ver buiten Holland moest komen).

Stoomvaart

Een treffend voorbeeld van de aarzelende acceptatie van stoomkracht vormen de zee- en binnenvaart. Hoewel al in 1824 de eerste met stoom aangedreven houten raderboten op de Nederlandse rivieren gingen varen, en er in 1830 een vaste stoomverbinding met Engeland kwam, duurde het tot het laatste kwart van de negentiende eeuw voordat het zeilschip definitief terrein begon te verliezen op de stoomvaart.

Spoorwegen

De trein deed wél relatief snel haar intrede in het Zuid-Hollandse landschap. Dit was voornamelijk te danken aan ‘koning-koopman’ Willem I, die privégelden beschikbaar stelde voor het aanleggen van spoorwegen. In 1841 werd de oudste spoorlijn in Nederland, Amsterdam-Haarlem, doorgetrokken tot in Leiden. Twee jaar later werd ook Den Haag bereikt, en in 1847 reed de trein voor het eerst Rotterdam binnen. Nog altijd is dit traject een van de drukste van het Nederlandse spoorwegnet.

Links

• De archieven van de Nederlandse Spoorwegen zijn ondergebracht bij Het Utrechts Archief
• Spoorwegmuseum
• STIEL (Stichting Industrieel Erfgoed Leiden)

Literatuur

• Willem van den Broeke, Bronnen op het spoor. Gids voor onderzoek naar de geschiedenis van de spoorwegen in Nederland (Utrecht2000).
• A.J.W. Camijn, Een eeuw vol bedrijvigheid. De industrialisatie van Nederland, 1814-1914 (Utrecht/Antwerpen 1987)
• G. ’t Hart en J.H. Riemens, Rijnlands eerste stoomgemaal (z.p. 1968).
• L.L. von Münching, De geschiedenis van de Batavier Lijn. Nederlands oudste stoomvaartlijn, 1830-1958 (Franeker 1994).
• Henri Reuchlin, Zeil strijken – stoom op (Rotterdam/Den Haag 1975).
• Guus Veenendaal, Spoorwegen in Nederland: van 1834 tot nu (Amsterdam 2004)

• Omhoog