De bevolking groeit

De bevolking van Zuid-Holland nam, evenals in de rest van Nederland, in de negentiende eeuw sterk toe. Zij groeide tussen 1800 en 1850 met 50 procent, en van 1850 tot 1900 met maar liefst 75 procent.

Daling sterftecijfer

Deze bevolkingsgroei werd niet veroorzaakt door een groei van het aantal geboorten, maar door een daling van het sterftecijfer. Het voedselaanbod verbeterde en het aantal levend geboren kinderen steeg. De leefomstandigheden voor de armste lagen van de groeiende bevolking waren echter verre van ideaal.

Gebrek aan ruimte en hygiëne

Volkstelling Zwammerdam (1807)

Tot 1874 was het in veel steden verboden buiten de stadsmuren te bouwen. Militairen wilden een vrij schootsveld hebben, voor het geval een vijand het land zou binnenvallen. Gevolg was wel dat binnen een beperkt oppervlak steeds meer mensen moesten worden gehuisvest. Deze problematiek werd nog verergerd door het feit dat de overheid zich niet of nauwelijks met huisvesting bezighield. Hierdoor woonden veel mensen dicht op elkaar in veel te kleine huizen. Bovendien hadden steden in de vroege negentiende eeuw geen voorzieningen als stromend water, riolering of een geregelde vuilnisafvoer.

Cholera

Als gevolg van deze omstandigheden woedden er vanaf de jaren dertig van de negentiende eeuw verscheidene cholera-epidemieën in Zuid-Holland – de eerste in 1832 in Scheveningen. Vervuiling en ondervoeding zorgden ervoor dat de ziekte vele slachtoffers maakte, vooral onder de armste lagen van de bevolking. In Zuid-Holland werden onder andere Leiden, Rotterdam en Den Haag zwaar getroffen. Zo waren er tussen 1832 en 1867 zeven cholera-epidemieën in Leiden, die ongeveer 5000 slachtoffers maakten.

Bevolkingsgroei

Desondanks groeide de Nederlandse bevolking tussen 1850 en 1900 van drie tot vijf miljoen mensen, voornamelijk door de hierboven omschreven daling van het geboortecijfer. De overheid hield zich echter nog altijd afzijdig als het ging om woningbouw, en liet die over aan speculanten. Pas na de Woningwet van 1901 kwam er geleidelijk verbetering in de vaak erbarmelijke woonomstandigheden van de verpauperde bevolking.

Links

• Nederlandse Volkstellingen 1795-1971

Literatuur

• Pieter Huisman en Hans Buiter, 'Het zoete nat. Zorg om drinkwater en omgang met afvalwater in Holland' in: Eelco Beukers (red.), Hollanders en het water. Twintig eeuwen strijd en profijt (Hilversum 2007) II, 383-438.
• Jan Kok, ‘Van achterblijver tot koploper. Bevolkingsgroei, gezondheid en gezin’ in: Thimo de Nijs en Eelco Beukers, Geschiedenis van Holland. deel IIIA, 1795 tot 2000 (Hilversum 2003) 261-298.
• Har Meijer, Het vuil, de stad en de dokter (Leiden, 2005).
• Boudien de Vries (red.), Van agrarische samenleving naar verzorgingsstaat. Demografie, economie, maatschappij en cultuur in West-Europa, 1450-2000 (3e, herziene druk; Groningen 2000).

• Omhoog