Waar zouden we zijn zonder bus, tram of trein? De vanzelfsprekendheid waarmee wij ons verplaatsen moet voor een middeleeuwer, als hij een kijkje in onze tijd zou kunnen nemen, een verbijsterende ervaring zijn geweest. Voor hem was een reis tussen Dordrecht en Leiden een dagenlange tocht over slechte wegen en onberekenbare rivieren. Tegenwoordig treinen mensen er bijna gedachteloos in een uurtje naar toe. Veel middeleeuwers leefden en stierven in hun dorp, zonder het ooit te verlaten. Anno nu zwermen ’s ochtends halve dorpen uit, om ’s avonds weer massaal terug te keren. Vervoer – auto, fiets maar vooral bus, trein en tram – heeft het dagelijks leven ingrijpend veranderd.

Wat wij nu openbaar vervoer noemen, kwam eind zestiende eeuw stukje bij beetje op gang uit de beurtvaart. Schippers namen al langer reizigers mee op hun vrachtschepen, maar zo’n vierhonderd jaar geleden begonnen sommige van hen zich helemaal op passagiersvervoer toe te leggen. Dat gebeurde steeds meer, tot er in 1597 iets ontstond wat wij nu openbaar vervoer noemen: het beurtveer van Rotterdam naar Amsterdam. Reizigers konden daarmee op vaste tijden, tegen een vast tarief gegarandeerd tussen de beide plaatsen varen. Waar een middeleeuwer zoekend en onderhandelend zelf moest organiseren, kon een zeventiende-eeuwer zijn reis in Holland al aardig van tevoren plannen.

De eerste paar honderd jaar waren de ontwikkelingen binnen het openbaar vervoer vooral planologisch van aard. Of misschien beter: psychologisch. Mensen gebruikten technieken die al duizenden jaren bestonden, maar zetten die steeds efficiënter en grootschaliger in. Hoe geavanceerd is het om een paard een boot of een kar te laten voorttrekken? Niet heel erg dus. Maar na 1600 ontwikkelen zich uit deze voor de hand liggende vormen van transport wijdvertakte trekschuit-, postkoets- en diligencenetwerken. Het besef was gekomen dat met een flinke inspanning vooraf – zoals het graven van een trekvaart of het aanleggen van een straatweg – vervoer veel vlotter kon verlopen.

Pas in de negentiende eeuw kwamen er echte technologische doorbraken: de stoommachine (trein), de elektromotor (trein en tram) en de verbrandingsmotor (trein, bus en heel eventjes de tram). Nieuwe machines en steeds dichtere vervoersnetwerken gaven jong en oud, arm en rijk, de mogelijkheid om voor steeds minder geld en in steeds kortere tijd naar elke willekeurige plek in Nederland te reizen. Dit veranderde de ideeën over wonen, werken en schoolgaan definitief. De elektrische tram maakte de groei van grote steden mogelijk; de trein en de bus ontsloten het platteland. Mensen waren niet langer gebonden aan de mogelijkheden van de plaats waar ze woonden, maar konden op zoek gaan naar de ideale baan en vervolgens naar de ideale woonplaats. Of andersom. Of beide.

Openbaar vervoer beïnvloedde niet alleen het leven van de moderne mens, maar ook de wereld om hem heen. De trekschuit laat 380 jaar na de eerste afvaart nog steeds zijn sporen na in het landschap. Trein, tram, bus en metro veranderden het uiterlijk van steden. Niet alleen door de bouw van - soms imposante - stations en remises maar ook doordat een spoor- of busbaan soms de grens is, en soms juist de levensader van een wijk, een bedrijventerrein of een kantorenpark.

In Zuid-Holland is de geschiedenis van het openbaar vervoer in veel opzichten nog turbulenter en interessanter dan elders. Het rijke en ondernemende gebied doet geregeld dienst als kraamkamer of testlaboratorium, waarbij de vele waterwegen tegelijkertijd bijna onoverkomelijke obstakels als grenzeloze mogelijkheden opleveren.

Lees verder: Supersnel én tergend traag: trekschuiten, postkoetsen en stoomboten

Uw verhaal

Heeft u een bijzondere herinnering aan het stationnetje bij u in het dorp of kent u een leuke anekdote over de tram die vroeger bij u door de straat reed? Misschien heeft uw historische vereniging wel onderzoek gedaan naar de geschiedenis van het openbaar vervoer bij u in de buurt. Laat het ons weten, we horen het graag. Deel uw bijdrage in de rubriek Mijn Verhaal of mail naar redactie@geschiedenisvanzuidholland.nl. Ook foto's zijn van harte welkom, evenals suggesties over literatuur en interessante websites over dit onderwerp. Dankzij uw verhalen, aanvullingen en tips kunnen we dit thema zo compleet mogelijk maken. Alvast bedankt!

Over de auteur

De verhalen in dit thema zijn geschreven door Wim Wegman, auteur van een tweetal publicaties over de inmiddels verdwenen Haarlemmermeerlijnen. Op zijn weblog is veel informatie te vinden over dit onderwerp.

• Omhoog